به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، جهان در عصر انفجار فناوری و گسترش هوش مصنوعی قرار دارد؛ تحولی که شیوه زندگی، اقتصاد و ارتباطات انسان را دگرگون کرده است. اما در پشت این پیشرفت شتابان، چالشی جدی در حال شکلگیری است: افزایش مصرف منابع حیاتی زمین برای تأمین نیازهای زیرساختی فناوریهای نوین.
رشد سریع هوش مصنوعی، رایانش ابری و اقتصاد دیجیتال، مراکز داده یا دیتاسنترها را به یکی از مصرفکنندگان مهم انرژی و آب در جهان تبدیل کرده است. این مراکز برای پردازش و ذخیرهسازی حجم عظیمی از اطلاعات، به برق پایدار و گسترده نیاز دارند و در بسیاری از موارد، برای خنکسازی سرورها نیز مقادیر قابلتوجهی آب مصرف میکنند؛ موضوعی که سالهاست نگرانی دانشمندان و فعالان محیط زیست را برانگیخته است.
افزایش تقاضا برای خدمات هوش مصنوعی، فشار مضاعفی بر شبکههای برق و منابع آبی کشورها وارد کرده و رقابتی تازه میان صنعت فناوری و سایر بخشهای اقتصادی، از کشاورزی تا مصارف خانگی، به وجود آورده است. پیامدهای این روند در همه مناطق یکسان نیست؛ در کشورهای گرم و خشک، استقرار دیتاسنترها میتواند فشار بر منابع آب را تشدید کند، در حالی که مناطق سردسیر از ظرفیت اقلیمی بیشتری برای کاهش نیاز به خنکسازی برخوردارند.
از سوی دیگر، اگر برق مورد نیاز این مراکز از نیروگاههای فسیلی تأمین شود، انتشار گازهای گلخانهای نیز افزایش خواهد یافت. به همین دلیل، توسعه دیتاسنترها دیگر صرفاً یک موضوع فناورانه یا اقتصادی نیست، بلکه به مسئلهای راهبردی در حوزه امنیت انرژی، مدیریت منابع آب، عدالت زیستمحیطی و سیاستگذاری اقلیمی تبدیل شده است.
توسعه به بهای فشار بر منابع آبی؟
شاید مصرف آب دیتاسنترها در نگاه نخست چندان قابلتوجه به نظر نرسد، اما ابعاد این مصرف در مقیاس مراکز بزرگ بسیار چشمگیر است. برخی از دیتاسنترهای بزرگ روزانه تا ۵ میلیون گالن آب مصرف میکنند؛ رقمی معادل حدود ۱۹ میلیون لیتر در روز که با مصرف آب یک شهر ۵۰ هزار نفری قابل مقایسه است.
بر اساس پژوهشی که بلومبرگ منتشر کرده، حدود ۲۵ درصد از مراکز داده جهان در مناطقی قرار دارند که دستکم یک ماه در سال با کمبود آب مواجهاند. این وضعیت با تشدید تغییرات اقلیمی و افزایش دمای زمین میتواند وخیمتر شود.
برآوردها نشان میدهد در حال حاضر از هر چهار مرکز داده، یکی در منطقهای مستقر است که حداقل یک ماه در سال با تنش آبی روبهرو میشود. در صورت تداوم روند گرمایش جهانی، این نسبت ممکن است تا دهه ۲۰۴۰ میلادی به حدود یکسوم افزایش یابد.
ابعاد مسئله زمانی روشنتر میشود که بدانیم حدود ۱۵ درصد از مراکز داده در مناطقی واقع شدهاند که سالانه پنج ماه یا بیشتر با کمبود آب مواجهاند و حدود ۶ درصد نیز در مناطقی قرار دارند که این دوره به ۹ ماه یا بیشتر میرسد.
مدتزمان کمبود آب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کمبود کوتاهمدت را میتوان در برخی موارد با استفاده از ذخایر جبران کرد، اما تداوم تنش آبی برای چندین ماه، فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی، رودخانهها و زیرساختهای تأمین آب وارد میکند.
بر اساس گزارش مجمع جهانی اقتصاد، سرمایهگذاری جهانی در مراکز داده ممکن است تا سال ۲۰۳۰ به ۷ تریلیون دلار برسد. چنین حجمی از سرمایهگذاری، ضرورت توجه به منابع آب در انتخاب محل استقرار این مراکز را دوچندان میکند.
حدود ۳۹ درصد از مراکز داده جهان در ایالات متحده قرار دارند و بیش از یکپنجم آنها در مناطقی مستقر شدهاند که دستکم یک ماه در سال با کمبود آب مواجهاند. همچنین حدود ۱۴ درصد از مراکز داده این کشور در مناطقی قرار دارند که پنج ماه یا بیشتر در سال با تنش آبی روبهرو هستند.
نکته مهم دیگر، رقابت این مراکز با سایر مصرفکنندگان آب است. در سطح جهانی، ۴۱ درصد از دیتاسنترها در حوضههایی قرار دارند که شهرها مصرفکننده اصلی آب هستند و ۲۸ درصد نیز در مناطقی مستقر شدهاند که کشاورزی سهم اصلی مصرف آب را به خود اختصاص داده است.
این وضعیت پرسش مهمی را پیش روی سیاستگذاران قرار میدهد: در شرایط محدودیت منابع آبی، اولویت تخصیص آب با دیتاسنترهاست یا خانوارها، کشاورزان و محیط زیست؟
پیشبینی میشود مصرف مستقیم آب دیتاسنترها تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱.۲ میلیارد مترمکعب در سال برسد؛ رقمی که ضرورت تدوین استانداردهای سختگیرانهتر برای مدیریت مصرف آب در این صنعت را نشان میدهد.
نگرانی از مصرف بالای انرژی برق
اما دیتاسنترها فقط به منابع آب فشار وارد نمیکنند؛ مصرف برق این مراکز نیز به یکی از چالشهای جدی نظامهای انرژی جهان تبدیل شده است. آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی کرده است تقاضای برق دیتاسنترها تا سال ۲۰۳۰ بیش از دو برابر شود و به حدود ۹۴۵ تراواتساعت برسد؛ رقمی که تقریباً با کل مصرف برق سالانه ژاپن برابری میکند.
تأمین انرژی و خنکسازی هزاران ردیف سرور، به زیرساخت برق گسترده و پایدار نیاز دارد. بر اساس برآوردهای آژانس بینالمللی انرژی، یک دیتاسنتر متعارف، مشابه مراکز مورد استفاده برای ذخیرهسازی اطلاعات و خدمات رایانش ابری، میتواند به اندازه ۱۰ تا ۲۵ هزار خانوار برق مصرف کند. این میزان در مراکز داده بزرگمقیاس و متمرکز بر هوش مصنوعی بهمراتب بیشتر است و ممکن است با مصرف برق ۱۰۰ هزار خانوار یا حتی بیشتر برابری کند.
افزایش تقاضای برق این مراکز، در صورت نبود ظرفیت کافی در شبکه و توسعه متناسب انرژیهای پاک، میتواند وابستگی به نیروگاههای حرارتی را افزایش دهد. از سوی دیگر، تولید برق در بسیاری از نیروگاههای حرارتی نیز به آب نیاز دارد؛ بنابراین توسعه دیتاسنترها ممکن است بهصورت غیرمستقیم فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کند.
در چنین شرایطی، رقابت برای تأمین برق میان مراکز داده، صنایع، بخش خانگی و سایر مصرفکنندگان شدت میگیرد؛ رقابتی که مدیریت آن بدون برنامهریزی بلندمدت در حوزه تولید، انتقال و مصرف انرژی دشوار خواهد بود.
سخن پایانی
آنچه امروز در صنعت فناوری جهان در حال وقوع است، نشان میدهد پیشرفت دیجیتال در کنار دستاوردهای گسترده خود، هزینههای زیستمحیطی قابلتوجهی نیز دارد. دیتاسنترها بهعنوان زیرساخت اصلی هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال، اگر بدون ارزیابی ظرفیت منابع آب و انرژی توسعه یابند، میتوانند به عاملی برای تشدید بحران آب، افزایش مصرف برق و انتشار گازهای گلخانهای تبدیل شوند.
واقعیت این است که نمیتوان به نام توسعه و نوآوری، منابع محدود زمین را بدون محاسبه هزینههای زیستمحیطی مصرف کرد. آینده فناوری باید بر پایه استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، سامانههای کممصرف خنکسازی، بازچرخانی آب، افزایش بهرهوری و مکانیابی اصولی مراکز داده شکل بگیرد.
برای کشورهایی که با تنش آبی و ناترازی انرژی مواجهاند، این موضوع اهمیتی دوچندان دارد. استقرار دیتاسنترهای بزرگ بدون بررسی ظرفیت شبکه برق، منابع آب و نیازهای سایر بخشها، میتواند هزینههای توسعه فناوری را به جامعه و محیط زیست تحمیل کند.
پرسش اساسی اینجاست: آیا توسعه هوش مصنوعی با مدیریت هوشمندانه منابع آب و انرژی همراه خواهد شد یا عطش روزافزون این فناوری، به یکی دیگر از عوامل فشار بر زیستبوم زمین تبدیل میشود؟/
