دکتر سعید جمالی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران در گفتوگو با انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، با تاکید بر اینکه پیشرفت و توسعه در بخش آب کند شده گفت: متأسفانه در حال حاضر، سند دقیق و مدونی که بهعنوان نقشه راه، مسیر حرکت بخش آب و برنامههای آینده کشور را مشخص کند، کمتر مورد توجه قرار میگیرد. این مسئله در بخش آب نمود پررنگتری دارد. هر فردی که در سالهای گذشته مسئولیت هدایت بخش آب کشور را بر عهده گرفته، هدف و برنامه خاص خود را پیش برده است؛ برنامههایی که لزوماً با یکدیگر همراستا نبودهاند و همین مسئله باعث شده است بهجای پیشرفت و توسعه در بخش آب، با شرایط نامناسبتری مواجه شویم.
وی با اشاره به دو رویکرد کلی در حکمرانی آب در کشورهای مختلف اظهار کرد: بهطور کلی، دو الگوی اصلی در این زمینه قابل تصور است؛ رویکرد بالا به پایین و رویکرد پایین به بالا. در این الگو، تصمیمگیریها بهصورت متمرکز و از سوی یک نظام حاکمیتی قدرتمند انجام میشود و سیاستها و تصمیم های اتخاذ شده در بخش آب، در مناطق مختلف کشور و حوزههای آبریز به اجرا درمیآیند.
به گفته وی، این رویکرد در کنار برخورداری از برخی مزایا، با چالشهایی نیز همراه است. با این حال، نگاه فردی و بخشی در چنین ساختاری ممکن است موجب شود برخی ابعاد و مسائل مهم مورد توجه قرار نگیرند. همچنین این احتمال وجود دارد که یک قومیت یا گروه خاص بر ساختار تصمیمگیری مسلط شود و منافع را در راستای حقوق خود هدایت کند. این مسئله از جمله چالشهای اساسی رویکرد بالا به پایین است.
مدیریت بخش آب مقتدر نیست
جمالی با انتقاد از وضعیت حکمرانی آب در کشور گفت: متأسفانه نظام مدیریت آب ایران نه بهطور دقیق از الگوی بالا به پایین پیروی میکند و نه توانسته است الگوی پایین به بالا را محقق کند؛ بلکه ترکیبی نامنسجم از این دو رویکرد در کشور شکل گرفته است. شرایط کنونی نیز نسبت به گذشته بدتر شده است. در حال حاضر، بخش آب کشور حتی اقتدار و انسجام مدیریتی دهههای ۷۰ و ۸۰ را نیز ندارد. در آن دوره، رویکرد غالب در مدیریت آب، بر مبنای مهندسی بود که البته انتقادهای زیادی نیز به آن وارد میشد؛ اما همان ساختار مدیریتی نیز بهتدریج کنار گذاشته شد.
وی تأکید کرد: اکنون مدیریت بخش آب کشور بهشدت تحت تأثیر قدرتهای محلی قرار گرفته و با وجود اسناد بالادستی از جمله «نقشه راه آب کشور» و سند ملی آمایش، ولی اجرای محدود، ناهماهنگی نهادی و غلبه تصمیمهای بخشی و محلی بر اجرای این اسناد ارجحیت یافته است.
غلبه نگاه پروژهمحور بر آمایش سرزمین
این کارشناس حوزه آب با انتقاد از وضعیت آمایش سرزمین در کشور گفت: معنای این وضعیت آن است که آمایش سرزمین به مفهوم واقعی آن دنبال نمیشود و ظرفیتها و استعدادهای هر منطقه از کشور بهدرستی مورد توجه قرار نمیگیرد. دولتها در بخش آب به نهادهایی تبدیل شدهاند که تمرکز اصلی آنها بر مدیریت تأمین آب است؛ به این معنا که بهجای توجه کافی به مدیریت مصرف، عمدتاً به دنبال ساخت مخازن بزرگتر و ایجاد ظرفیتهای ذخیرهسازی بیشتر برای افزایش توان تأمین آب هستند. این در حالی است که مدیریت مصرف بهدرستی و با جدیت دنبال نمیشود.
وی ادامه داد: در بسیاری از مناطق کشور، ظرفیت و پتانسیل لازم برای پذیرش جمعیت بیشتر وجود ندارد، اما همچنان بر افزایش جمعیت در این مناطق تأکید میشود. در چنین شرایطی، بهجای آنکه ظرفیتهای واقعی مناطق مورد توجه قرار گیرد، مسئله اصلی به چگونگی تأمین آب و انتقال منابع آبی جدید به این مناطق تبدیل شده است.
رقابت مخرب برای جذب و تعریف منابع آبی کشور
این عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد با اشاره به شکلگیری رقابت میان نمایندگان محلی برای تعریف پروژههای عمرانی در مناطق مختلف اظهار کرد: پروژههای عمرانی به دلیل اینکه برای مناطق مختلف منابع مالی و اشتغال ایجاد میکنند، جذابیت زیادی دارند و به همین دلیل، نوعی رقابت میان مقامات محلی و استانی مختلف برای جذب و تعریف پروژههای عمرانی، بهویژه در بخش آب، شکل گرفته است.
این کارشناس برای توضیح این مسئله به تجربهای از گفتوگوی خود با یکی از مدیران محلی اشاره کرد و گفت: در گفتوگو با یکی از مدیران و قدرتهای محلی، این پرسش را مطرح کردم که چرا در منطقهای با میانگین بارندگی بالا و سابقه طولانی کشاورزی سنتی، همچنان به دنبال ساخت سد هستید؟ استدلال این مدیر این بود که شهرستان مجاور آنها سه سد دارد، اما شهرستان آنها فاقد سد است و همین مسئله نوعی احساس عقبماندگی نسبت به شهرستان همسایه ایجاد کرده است. این نگاه یکی از آفتهای بزرگ مدیریت منابع آب ایران است.
وی تأکید کرد: چنین رویکردی با نگاه یکپارچه و بههم پیوسته به مدیریت منابع آب در تضاد است؛ در حالی که منابع آب باید بهصورت زنجیرهای و با در نظر گرفتن ارتباط میان مناطق و حوزههای مختلف مدیریت شوند. متأسفانه این نوع تصمیمگیریها از جمله مسائلی است که کشور در حال حاضر بهشدت با آن دستوپنجه نرم میکند.
النینو بهتنهایی تعیینکننده نیست
جمالی با اشاره به تأثیر پدیده بارشی النینو بر وضعیت بارش در مناطق مختلف جهان گفت: النینو یک پدیده اقلیمی است که بهصورت نامنظم و هر چند سال یکبار رخ میدهد و میتواند در برخی مناطق جهان تأثیر مثبتی بر بارشها داشته باشد و در برخی مناطق دیگر موجب کاهش بارندگی، خشکسالی و بهتبع آن افزایش آتشسوزی شود. مناطقی مانند اندونزی، استرالیا، جنوب شرق آسیا و حتی بخشهایی از هند از جمله مناطقی هستند که از این پدیده تأثیر منفی میپذیرند. اگرچه النینو در بخشهای مختلف جهان از اهمیت زیادی برخوردار است، اما تنها عامل تعیینکننده افزایش یا کاهش بارشها و شکلگیری شرایط ترسالی یا خشکسالی نیست.
این کارشناس با اشاره به تأثیر متفاوت النینو بر حوزههای آبریز ایران اظهار کرد: بررسیهای آماری نشان میدهد در برخی از حوزههای آبریز کشور، بهویژه حوضههای غربی، در سالهای همراه با وقوع النینو، وضعیت بارشها نزدیک به شرایط نرمال بوده است؛ اما بسیاری از حوضههای آبریز دیگر کشور اساساً همبستگی مشخصی با این پدیده نداشتهاند.
وی خاطرنشان کرد: این موضوع از نظر آماری نشان میدهد که علاوه بر النینو بهعنوان یکی از عوامل مهم تأثیرگذار بر وضعیت اقلیم، عوامل دیگری نیز نقش دارند که میتوانند اثرات این پدیده را تشدید یا تضعیف کنند. ما باید نگاه خود را در بخش مصرف تغییر دهیم و راهبردهای مدیریت آب را اصلاح کنیم و برای مدیریت بخشهای مختلف منابع آب کشور، راهبردهای مشخصی تدوین شود./
