به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، آغاز سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا افزایش بارندگی می‌تواند بخشی از کمبود منابع آب ایران را جبران کند؟ اگرچه پیش‌بینی‌هایی درباره وقوع ال‌نینو و افزایش بارش‌ها در ماه‌های آینده مطرح شده است، تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که افزایش میانگین بارندگی لزوماً به معنای بهبود ذخایر آبی نیست. توزیع نامتوازن بارش‌ها، کسری انباشته منابع آب زیرزمینی و حجم بالای مصرف، شرایطی ایجاد کرده است که حتی در دوره‌های پربارش نیز بخش‌هایی از کشور با کمبود آب مواجه می‌شوند.
آمارها نشان می‌دهد در پاییز ۱۴۰۴، با وجود افزایش ۸۰ درصدی بارندگی نسبت به مدت مشابه سال قبل، ذخایر سدهای کشور ۲۲ درصد کمتر بود. اکنون نیز در شرایطی که وضعیت برخی مخازن بهبود یافته، تعدادی از سدهای تأمین‌کننده آب تهران همچنان ذخایر محدودی دارند.
سهم نابرابر استان‌ها از باران
محسن موسوی خوانساری، دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ، در گفت‌وگو با انرژی مدیا با اشاره به وضعیت منابع آبی کشور در آغاز سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ گفت: اگرچه میزان بارندگی در سال آبی گذشته در مجموع با میانگین بلندمدت کشور برابری می‌کرد، توزیع نامتوازن بارش‌ها باعث شد وضعیت منابع آبی در مناطق مختلف ایران یکسان نباشد. در برخی استان‌ها ذخایر سدها در شرایط مطلوبی قرار دارند، درحالی‌که تعدادی از استان‌های مرکزی همچنان با کمبود جدی منابع آب مواجه هستند.
وی افزود: میزان بارندگی ثبت‌شده در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ در مجموع معادل متوسط بارش سالانه کشور طی ۵۰ سال اخیر بود، اما این موضوع به معنای بهبود وضعیت منابع آبی در تمام نقاط کشور نیست. پراکندگی نامنظم بارش‌ها باعث شد برخی مناطق از بارندگی مناسبی برخوردار شوند، درحالی‌که بخش‌هایی از کشور همچنان شرایط نامطمئنی را تجربه کردند.
موسوی خوانساری با اشاره به تفاوت وضعیت ذخایر آبی در استان‌های مختلف بیان کرد: در شمال غرب کشور، بارندگی‌ها بسیار مناسب بود و به همین دلیل ذخایر آبی، از جمله مخازن سدهای این منطقه، در وضعیت مطلوبی قرار دارند. در مقابل، استان‌های تهران، قم، البرز و قزوین تنها حدود دو سوم میانگین بارندگی سالانه خود را دریافت کردند. کاهش بارندگی در این چهار استان موجب شده که وضعیت ذخایر آبی آنها همچنان نامطمئن باشد و نگرانی‌ها درباره تأمین آب در ماه‌های آینده ادامه پیدا کند.
دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ درباره پیش‌بینی وقوع پدیده ال‌نینو در سال آبی جدید تصریح کرد: بر اساس پیش‌بینی‌های مطرح‌شده، احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی در آبان و آذر امسال و افزایش بارندگی‌ها وجود دارد؛ با این حال، حتی اگر این پیش‌بینی‌ها محقق شود و کشور بارندگی قابل‌توجهی را تجربه کند، نمی‌توان انتظار داشت مشکلات منابع آب ایران برطرف شود.
او ادامه داد: یکی از مسائل اساسی در مدیریت منابع آب کشور، حجم بالای مصرف در بخش‌های کشاورزی و شرب است. در چنین شرایطی، وقوع یک سال پربارش یا حتی چند دوره ترسالی نمی‌تواند به‌تنهایی منابع آب سطحی و زیرزمینی را به وضعیت مطلوب بازگرداند. تا زمانی که الگوی مصرف آب اصلاح نشود، افزایش بارندگی تنها می‌تواند بهبودی موقت در وضعیت ذخایر ایجاد کند.
موسوی خوانساری تأکید کرد: مدیریت مصرف آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی، باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار گیرد. اتکا به بارش‌های شدید یا پدیده‌هایی مانند ال‌نینو نمی‌تواند تضمینی برای تأمین پایدار منابع آب کشور باشد. آنچه اهمیت دارد، ایجاد تعادل میان میزان منابع در دسترس و حجم برداشت و مصرف آب است.
او در پایان خاطرنشان کرد: حتی اگر مخازن سدها در نتیجه بارندگی‌های مناسب پر شوند، ادامه مصرف بی‌رویه می‌تواند در مدت کوتاهی ذخایر را کاهش دهد؛ بنابراین، نباید وضعیت مناسب سدها در یک مقطع زمانی را نشانه پایان بحران آب دانست. در شرایطی که مصرف آب همچنان بیش از ظرفیت منابع باشد، سال‌های پربارش نیز نمی‌توانند کمبود ذخایر را به‌صورت پایدار جبران کنند و کشور بار دیگر با مشکلات تأمین آب مواجه خواهد شد.
ذخایر کمتر با بارندگی بیشتر؟
افزایش بارندگی لزوماً به معنای بهبود وضعیت منابع آب نیست. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس که ۲۵ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد، میانگین بارندگی کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰.۱ میلی‌متر رسید؛ رقمی که نسبت به سال قبل ۸۰ درصد افزایش داشت، اما تنها ۱.۷ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت بود. با وجود این افزایش، بارش در ۲۴ استان کمتر از حد معمول باقی ماند و حدود ۶۴.۲ درصد جمعیت کشور در مناطق گرفتار خشکسالی بسیار شدید زندگی می‌کردند.
در پایان پاییز ۱۴۰۴، ذخایر سدهای کشور به ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب، معادل ۳۴ درصد ظرفیت مخازن، رسید؛ رقمی که ۲۲ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل بود. ذخایر سدهای تهران و البرز نیز کاهش قابل‌توجهی داشت و سد دوستی با افت بیش از ۸۰ درصدی ذخایر روبه‌رو شد. این آمار وضعیت پایان پاییز ۱۴۰۴ را نشان می‌دهد، نه شرایط کنونی سدها.
هم‌زمان، کسری تجمعی آبخوان‌های کشور تا پایان شهریور ۱۴۰۴ دست‌کم ۱۵۰ میلیارد مترمکعب برآورد شد. همچنین، با وجود تخصیص ۷۴ درصد بودجه بخش آب تا پایان پاییز، پیشرفت مدیریت مشارکتی آبخوان‌ها ۲۵ درصد و سامانه ملی مرجع داده‌های آب ۲۰ درصد گزارش شد. این ارقام نشان می‌دهد که عبور از بحران آب، علاوه بر بارندگی مؤثر، به مدیریت مصرف، کنترل برداشت و اجرای سیاست‌های اصلاحی نیاز دارد.
تداوم نگرانی آبی تهران
وضعیت ذخایر سدهای تأمین‌کننده آب تهران در آغاز سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ همچنان نگران‌کننده است. اگرچه ذخیره سد امیرکبیر افزایش قابل‌توجهی داشته، سایر مخازن همچنان با کمبود آب مواجه هستند. بر اساس آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران تا ۲۵ مهر ۱۴۰۵، سد امیرکبیر (کرج) با ذخیره ۱۲۶ میلیون مترمکعب به ۷۰ درصد ظرفیت خود رسیده و حجم آب آن نسبت به مدت مشابه سال گذشته بیش از پنج برابر شده است. بااین‌حال، وضعیت سایر سدها تفاوت چشمگیری دارد. سد طالقان با ۱۶۲ میلیون مترمکعب ذخیره، تنها ۳۹ درصد پر است و میزان پرشدگی سدهای لتیان، ماملو و لار به‌ترتیب ۲۹، ۱۱ و ۳ درصد گزارش شده است.
این اختلاف نشان می‌دهد که بهبود وضعیت یک مخزن لزوماً به معنای رفع نگرانی از تأمین آب پایتخت نیست. از سوی دیگر، به نقل از گزارش‌های خبرآنلاین و ایسنا، سرانه مصرف روزانه آب تهران از حدود ۲۵۰ لیتر در سال ۱۴۰۳ به ۱۸۰ لیتر در اواخر تابستان ۱۴۰۵ کاهش یافته است. با وجود اهمیت این کاهش، پایداری تأمین آب تهران همچنان به میزان ورودی مخازن، حجم برداشت و مدیریت مصرف وابسته است. بنابراین، افزایش ذخیره یک سد نمی‌تواند به‌تنهایی نشانه عبور پایتخت از شرایط کم‌آبی باشد./
