به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، مدیریت منابع آب و دیپلماسی آبی ایران در شرایطی به یکی از مهمترین چالشهای راهبردی کشور تبدیل شده که بحران کمآبی دیگر محدود به خشکشدن تالابها و کاهش ذخایر سدها نیست و اکنون امنیت غذایی، توسعه اقتصادی، مناسبات منطقهای و حتی امنیت اجتماعی را تحت تأثیر قرار داده است. با وجود این، همچنان میان سیاستهای داخلی مدیریت آب و مناسبات آبی با کشورهای همسایه، فاصلهای جدی وجود دارد؛ فاصلهای که به اعتقاد منتقدان، بیش از هر چیز ناشی از فقدان راهبرد پایدار و ضعف اراده سیاسی است.
عیسی کلانتری، رئیس سابق سازمان حفاظت محیط زیست کشور، در گفتوگو با انرژی مدیا با طرح انتقاداتی صریح درباره وضعیت حکمرانی آب، سیاستهای وزارت نیرو و دیپلماسی آبی ایران، معتقد است کشور به جای تمرکز بر مدیریت منابع داخلی، بخش قابلتوجهی از انرژی خود را صرف مناقشات حقابه با همسایگان کرده است؛ در حالی که بخش مهمی از منابع آبی موجود در داخل کشور به دلیل سوءمدیریت و برداشت بیرویه از دست میرود.
افغانستان به ایران آب نمیدهد
رئیس سابق سازمان حفاظت محیط زیست در ابتدا با اشاره به تنشهای آبی ایران و افغانستان و وضعیت حقابه رودخانه هیرمند گفت: با توجه به سازههای آبی که در افغانستان ساخته شده، تصمیم آنها این است که حتی در فصل پرآبی نیز حقابه ایران را پرداخت نکنند. بنابراین عمداً اجازه نمیدهند آب وارد هامون شود و نمیتوان این موضوع را صرفاً فنی قلمداد کرد؛ مسئله، سیاسی و ناشی از رویکرد خصمانه آنها نسبت به ایران است.
وی افزود: معاهده معروف حقابه رود هیرمند میان ایران و افغانستان که ۲۲ اسفند ۱۳۵۱ (۱۳ مارس ۱۹۷۳) در کابل به امضا رسید، صراحتاً بر تأمین سالانه ۸۴۰ میلیون مترمکعب آب برای ایران در شرایط مقرر در معاهده تأکید دارد، اما در دهههای اخیر شاهد پایبندی افغانستان به این توافق نبودهایم. ممکن است سیاستمداران افغانستان در مقابل پرداخت این حقابه، درخواستهای غیرمنطقی و غیرمعقولی از ایران داشته باشند، اما مذاکرات انجامشده در سالهای اخیر نیز بینتیجه مانده است.
این کارشناس محیط زیست و منابع آب ادامه داد: بیشترین چالش حقابه ایران با کشورهای همسایه مربوط به افغانستان است. البته ترکیه نیز در حال احداث سدهایی در بالادست رود ارس است که بهزودی حدود یک میلیارد مترمکعب از آورد این رودخانه را کاهش خواهد داد و از این میزان، حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب از سهم ایران کم خواهد شد. از سوی دیگر، سد دوستی نیز که در منطقه مرزی ایران و ترکمنستان احداث شده، سالهاست با مشکل کمآبی مواجه است و آب قابلتوجهی در پشت آن وجود ندارد.
برخی سیاستهای احمقانه در مدیریت منابع آب
کلانتری با تأکید بر ضرورت تمرکز بر مدیریت منابع آبی داخلی اظهار کرد: بهطور کلی خودمان باید به فکر مدیریت منابع آبی موجود کشور باشیم و انرژیمان را صرف جدال بیهوده با دیگر کشورها برای دریافت حقابه نکنیم؛ چراکه سالانه دهها میلیارد مترمکعب آب را در کشور به دلیل مدیریت نادرست و بدون توجیه اقتصادی هدر میدهیم.
وی گفت: «تمرکز شدید بر روی دریافت منابع آبی از کشورهای دیگر، باعث انحراف فکر خودمان شده و فقط کمی ما را از سیاستهای احمقانه برخی مدیران منابع آب کشور دور کرده و باعث گمراه کردن ما خواهد شد.»
رئیس سابق سازمان حفاظت محیط زیست با انتقاد از نحوه بهرهبرداری از منابع داخلی افزود: متأسفانه ما آبهای داخلی خودمان را حراج میکنیم و خیلی مفت، حقوق نسلهای آینده را میفروشیم.
ساختار مدیریت آب در ایران اصلاح نمیشود!
این کارشناس منابع آب با ابراز ناامیدی از اصلاح ساختار حکمرانی آب در کشور تصریح کرد: اصلاح ساختار در ایران بسیار مشکل است. طبق اجلاس اکو سایت سازمان ملل در سال ۱۹۹۷، کشورها نباید بیش از ۴۰ درصد آب تجدیدپذیر خود را مصرف کنند، زیرا باقیمانده باید به حقابه محیط زیست اختصاص یابد؛ اما ما در ایران بیش از ۱۰۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر را مصرف میکنیم. بنابراین اینکه به دنبال اصلاح ساختار منابع آب در ایران باشیم، موضوعی بیهوده است.
بعد از هویدا چیزی به نام دیپلماسی آب نداریم
کلانتری در ادامه با اشاره به سابقه تاریخی توافقهای آبی ایران و افغانستان گفت: «ما در ایران مفهومی به نام دیپلماسی آب نداریم و وجود آن صرفاً برای استفاده ابزاری از کلمات است.»
وی افزود: غیر از هویدا، نخستوزیر سابق ایران، که در سال ۱۳۵۱ با موسی شفیق، نخستوزیر وقت افغانستان، قرارداد بینالمللی آب را میان دو کشور منعقد کرد و خدمت بزرگی به کشور کرد، ما بعد از آن و در این ۵۰ سال گذشته حتی یک قرارداد با موضوع منابع آبی با همسایگان خود نداریم.
رئیس سابق سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: «در حقیقت چیزی به نام دیپلماسی آب نداریم. حرف مفت در مورد مدیریت منابع آبی و حکمرانی آب زیاد زده میشود، ولی در عمل هیچ چیزی نمیبینیم.»
در حال ویرانی هستیم؛ گور بابای نسل بعد!
این کارشناس محیط زیست با انتقاد از عملکرد مدیران منابع آب کشور، مهمترین چالش فعلی را برداشت بیش از ظرفیت از منابع آب زیرزمینی و سطحی دانست و گفت: وقتی میگویم بیش از ۱۰۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر را مصرف میکنیم، یعنی در حال ویرانی منابع آب کشور هستیم.
وی با لحنی انتقادی ادامه داد: «با این مدیریت عملاً داریم میگوییم گور بابای نسل بعد!»
کلانتری افزود: وقتی برای کنترل مصرف آب و برداشتهای بیرویه از منابع زیرزمینی اهمیت قائل نیستیم، در حقیقت نسل آینده را در معرض فشارهای بسیار شدید قرار میدهیم.
عملکرد ضعیف وزارت نیرو در حفاظت از منابع آب
رئیس سابق سازمان حفاظت محیط زیست در پایان با انتقاد از عملکرد وزارت نیرو گفت: وقتی آبهای زیرزمینی را تمام میکنید، آب تجدیدپذیر را به غیرتجدیدپذیر تبدیل میکنید و سفرههای آب زیرزمینی و دشتها خالی از آب میشوند، طبیعی است که باید در انتظار جنگهای تمامعیار داخلی و استانی بر سر آب باشیم.
وی با بیان اینکه آب جایگاه مناسبی در تصمیمگیریهای کلان کشور ندارد، تصریح کرد: وزارت نیرو برای حفظ و مدیریت منابع آب قدم مثبتی برنداشته است. بر اساس قانون توزیع عادلانه آب که در سال ۱۳۶۱ تصویب شد، وظیفه اصلی این وزارتخانه پیش از بهرهبرداری، حفاظت از منابع آبی موجود بوده است؛ در حالی که کوچکترین قدمی در این زمینه برنداشته است.
کلانتری در پایان با اشاره به کاهش منابع آب تجدیدپذیر کشور گفت: «آب تجدیدپذیر ما در سال ۱۳۶۱ چیزی حدود ۱۳۵ میلیارد مترمکعب بود، در حالی که الان به ۹۰ میلیارد مترمکعب رسیده است! در این خصوص وزارت نیرو و دولتها باید پاسخگو باشند.»/
