به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، بحران آب در ایران دیگر صرفاً مسئله‌ای زیست‌محیطی یا ناشی از کاهش بارندگی نیست؛ چراکه در بسیاری از حوزه‌های آبریز، از مرحله بحران عبور کرده و وارد مرحله «فاجعه حکمرانی آب» شده است.
برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، خشک‌شدن تالاب‌ها، تشدید فرونشست زمین و تعارض میان منافع شرب، کشاورزی، صنعت و محیط‌زیست، همگی نشانه‌هایی از حکمرانی ناکارآمد منابع آبی هستند؛ وضعیتی که پیامدهای آن حتی ابعاد امنیتی پیدا کرده است.
در چنین شرایطی، هر تصمیم درباره تخصیص آب می‌تواند بر زندگی میلیون‌ها نفر و وضعیت کشاورزی، صنعت، محیط‌زیست و حتی آینده شهرها تأثیر بگذارد. ادامه سیاست‌های گذشته، بدون توجه به ظرفیت واقعی سرزمین، می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی بحران را افزایش دهد.
اهمیت اختیار مدیران
دکتر محسن موسوی، کارشناس ارشد آب و تأسیسات آبی معتقد است تغییر مبنای مدیریت آب از مرزهای استانی و کشوری به حوزه‌های آبریز، گامی ضروری برای اصلاح وضعیت موجود است؛ اما این تغییر، بدون واگذاری اختیار واقعی به مدیران حوزه‌های آبریز، نتیجه‌ای نخواهد داشت.
وی در این‌باره به انرژی مدیا گفت: تغییر مبنای جغرافیایی حکمرانی آب از محدوده‌های استانی و کشوری به حوزه‌های آبریز، طرح خوبی است؛ چراکه مدیریت منابع آب بدون در نظر گرفتن حوزه آبریز، اقدامی نادرست است. منابع و مصارف در یک حوزه تعریف می‌شوند و حکمرانی آب نیز باید بر مبنای همین منابع و مصارف شکل بگیرد.
موسوی ادامه داد: وقتی بدانیم در هر حوزه چه میزان منابع آبی داریم، می‌توانیم مصارف را بر اساس آن تنظیم کنیم. بااین‌حال، مسئله مهم این است که باید به مدیر حوزه آبریز قدرت و اختیار کافی داده شود تا بتواند اقدامات اساسی انجام دهد و زیر بار رانت‌ها و سفارش‌های مختلف نرود. در شش حوزه آبریزی که در کشور داریم، باید مشخص کنیم چه میزان از منابع آب به طبیعت، محیط‌زیست، شرب، کشاورزی و صنعت اختصاص دارد. سپس باید این میزان‌ها را با روش‌های حجمی کنترل کنیم تا امکان مدیریت مصارف فراهم شود.
این کارشناس حوزه آب معتقد است حکمرانی آب و کنترل حوزه‌های آبریز برای خروج از وضعیت امنیتی کنونی، یک راهکار اساسی دارد و آن، مدیریت صحیح این حوزه‌هاست. به گفته وی، در حال حاضر از سوءمدیریت در این بخش آسیب می‌بینیم؛ به همین دلیل، بر ضرورت انتخاب مدیری جوان، قدرتمند و شجاع برای هر حوزه آبریز تأکید می‌کند؛ مدیری که بتواند در برابر تهدیدهای نمایندگان مجلس یا سایر مسئولان ایستادگی کند و به وظایف خود ادامه دهد.
مشکل ساختار اداری یا منافع سیاسی؟
این کارشناس ارشد آب و تأسیسات آبی معتقد است مشکل اصلی در مدیریت حوزه‌های آبریز، ساختار اداری نیست؛ چراکه شرایط در این بخش مناسب است، اما منافع سیاسی مانع اجرای تصمیم‌های درست می‌شود. به گفته وی، برخی مدیران در برابر فشارهای سیاسی به‌سرعت تسلیم می‌شوند.
موسوی در توضیح این مسئله گفت: برای مثال، وزیر و سایر مقام‌ها در برابر سؤال نمایندگان مجلس قرار می‌گیرند و در برخی مواقع ناچار می‌شوند مدیریت این حوزه را به شکل دیگری پیش ببرند. ممکن است فشارهایی از سوی افراد مختلف وارد شود که در نهایت به تصمیم‌گیری‌های غیرمنطقی و غیرمعقول منجر شود.
وی افزود: بنابراین، ساختار مدیریت باید به‌گونه‌ای باشد که اختیار حوزه آبریز صرفاً در دست رئیس آن باشد؛ چراکه رئیس حوزه آبریز باید رئیس‌جمهور این حوزه شناخته شود.
ساخت سد مهم‌تر است یا حقابه پایین‌دست؟
موسوی تأکید کرد: سدسازی را نمی‌توان به‌صورت صفر و یک ارزیابی کرد. پیش از ساخت سد، باید بررسی شود که منافع پایین‌دست به‌خوبی تأمین و حقابه محیط‌زیست نیز حفظ شود؛ سپس بر اساس این ملاحظات درباره ساخت سد تصمیم‌گیری کرد. اگر تمام حقابه‌ها مورد احترام قرار بگیرند، اتفاق منفی و مضری رخ نخواهد داد.
وی ادامه داد: البته ساخت سد در یک منطقه وحی منزل نیست و اگر شرایط محیط‌زیست و منافع پایین‌دست را تهدید کند، مطلقاً نباید برای ساخت آن اقدام کرد. در حال حاضر، در فلات مرکزی اصلاً نیازی به سدسازی نداریم؛ چراکه تمام آب‌ها به یک تالاب منتهی می‌شوند و تالاب‌های ما در وضعیتی اسفبار خشک شده و به کانون‌های گردوغبار تبدیل شده‌اند.
این کارشناس حوزه آب خاطرنشان کرد: بنابراین، ما هم به سدسازی نیاز داریم و هم باید پیش از ساخت سد، منافع پایین‌دست را به‌دقت بررسی و کنترل کنیم تا از این سازه‌ها استفاده بهینه شود. نباید به بهانه تأمین آب شرب یا کشاورزی، تالاب‌ها را خشک کنیم.
فاجعه حکمرانی آب
وی عنوان کرد: آنچه امروز در بسیاری از حوزه‌های آبریز ایران شاهد هستیم، از مرحله بحران عبور کرده و وارد مرحله فاجعه شده است. این حوزه‌ها امروزه به تهدیدهای امنیتی تبدیل شده‌اند. وقتی در خراسان رضوی ۳۰ میلیارد مترمکعب از منابع آب زیرزمینی استخراج شده است، با مسئله‌ای کوچک و کم‌اهمیت مواجه نیستیم.
موسوی افزود: نمونه‌های مشابه این فاجعه را در بسیاری از استان‌های دیگر، از جمله اصفهان، زنجان و تهران نیز شاهد هستیم؛ وضعیتی که عمق فاجعه در حکمرانی آب را نشان می‌دهد. این فاجعه هم‌زمان با بحران دیگری مانند فرونشست زمین همراه شده است؛ درحالی‌که متأسفانه به نظر می‌رسد مسئولان این وضعیت را نمی‌بینند یا خود را به ندیدن آن می‌زنند!
تأکید بر انتخاب مدیر حوزه
این کارشناس ارشد آب و تأسیسات آبی در پایان گفت: اگر اختیار داشتم تنها یک تغییر در نظام حکمرانی آب ایجاد کنم، قطعاً آن تغییر به نحوه انتخاب مدیر حوزه آبریز مربوط می‌شد. همان‌طور که پیش‌تر گفتم، مدیر حوزه آبریز نباید فردی بله‌قربان‌گو یا نزدیک به سن بازنشستگی باشد. مدیر این حوزه باید جوان و شجاع باشد و برای پیشبرد اهداف و تأمین منافع حوزه آبریز، حتی به دهان شیر هم برود./
