به گزارش برق مدیا، بررسی جایگاه صنعت برق ایران نشان میدهد این صنعت در نقطهای حساس از تحولات اقتصادی و انرژی قرار گرفته است؛ از یکسو ناترازی تولید و مصرف، افت بهرهوری، مشکلات اقتصادی و محدودیتهای تأمین انرژی، توسعه این صنعت را با چالش مواجه کرده و از سوی دیگر، تحولات جهانی و شتاب گرفتن روند برقیسازی، ضرورت بازنگری در سیاستها و ساختارهای حاکم بر این بخش را دوچندان کرده است. در چنین شرایطی، آینده صنعت برق بیش از هر زمان دیگری به اصلاح الگوی مصرف، مدیریت تقاضا، پایداری اقتصادی و همگامی با تحولات فناوری و انرژی وابسته است.
چالشهایی که به اعتقاد هاشم اورعی میرزمانی، استاد دانشگاه، ریشه در غفلت چند دههای از مدیریت تقاضا و اصلاح ساختار اقتصادی انرژی دارد. او در نشست «اقتصاد و آینده صنعت برق» در بیستوچهارمین نمایشگاه بینالمللی صنعت برق، با استناد به آمارهای مصرف انرژی و ارزشافزوده برق، تاکید کرد که صنعت برق ایران بهجای ایفای نقش پیشران توسعه، به ترمز اقتصاد کشور تبدیل شده و هشدار داد تداوم این روند میتواند ایران را از تحولات جهانی انرژی و قطار سریعالسیر انقلاب دیجیتال عقب نگه دارد.
نگاه یکجانبه به تولید؛ حاشیهنشینی مدیریت مصرف
اورعی در این نشست، ریشه بخش مهمی از مشکلات صنعت برق را در نوع نگاه سیاستگذاران به مسئله انرژی دانست و گفت: طی چند دهه گذشته، تمرکز اصلی سیاستهای وزارت نیرو بر افزایش ظرفیت تولید بوده و مدیریت تقاضا عملا در حاشیه قرار گرفته است.
او با یادآوری دیدگاهی که حدود ۳۰سال پیش در نشستی در دانشگاه صنعتی شریف مطرح کرده بود، اظهار کرد: همان زمان اعلام کردم اگر روزی وزیر نیرو شوم، نخستین دستوری که صادر خواهم کرد، ممنوعیت ساخت نیروگاه خواهد بود؛ چراکه معتقدم مسئله اصلی صنعت برق صرفا کمبود تولید نیست، بلکه باید ابتدا به سراغ اصلاح الگوی مصرف و مدیریت تقاضا رفت. امروز نیز پس از گذشت سه دهه، همچنان بر این دیدگاه تاکید دارم.
اورعی با انتقاد از محدود ماندن مفهوم بهینهسازی انرژی به اقدامات پراکنده در حوزه ساختمانها، مدیران و خودروها افزود: ما سالهاست درباره بهینهسازی صحبت میکنیم، اما در عمل مدیریت تقاضا به یک برنامه فراگیر و موثر در اقتصاد کشور تبدیل نشده است. نتیجه این رویکرد آن است که همچنان برای پاسخ به افزایش مصرف، راهکار اصلی را در توسعه ظرفیت نیروگاهی جستوجو میکنیم.
شدت مصرف انرژی ایران برخلاف روند جهانی افزایش یافته است
این استاد دانشگاه برای تشریح وضعیت مصرف انرژی کشور، به آمارهای شدت مصرف انرژی در ایران و جهان اشاره کرد و گفت: در سال ۱۹۹۰میلادی، برای ایجاد ۱۰۰ دلار تولید ناخالص داخلی، بهطور متوسط ۱۳۰ کیلوگرم معادل نفت خام در جهان مصرف میشد؛ این رقم در ایران ۱۷۴کیلوگرم بود.
به گفته او، در سال ۲۰۲۳، متوسط جهانی شدت مصرف انرژی به ۱۱۱کیلوگرم کاهش یافته، اما این شاخص در ایران به ۲۳۷کیلوگرم افزایش پیدا کرده است. به این ترتیب، در حالی که جهان طی بیش از سه دهه مسیر کاهش شدت مصرف انرژی را طی کرده، ایران در جهت مخالف حرکت کرده است.
اورعی با اشاره به جایگاه ایران در مصرف جهانی انرژی تصریح کرد: ایران در حال حاضر رتبه ششم مصرف کل انرژی و رتبه دوازدهم مصرف برق جهان را دارد؛ این در حالی است که سهم اقتصاد کشور از تولید ناخالص داخلی جهان، حتی در خوشبینانهترین برآوردها، حدود ۰.۴ درصد است.
او این فاصله میان سهم اقتصادی ایران و میزان مصرف انرژی را نشانهای از ناکارآمدی ساختار مصرف دانست و تاکید کرد که بدون اصلاح این ساختار، افزایش ظرفیت تولید بهتنهایی نمیتواند مسئله ناترازی را به شکل پایدار حل کند.
ارزشافزوده برق در ایران یکچهارم ترکیه است
اورعی در بخش دیگری از سخنان خود به شاخص ارزشافزوده اقتصادی حاصل از مصرف برق پرداخت و با اشاره به بررسیهای انجامشده در این زمینه گفت: در آلمان، مصرف هر یک کیلوواتساعت برق حدود ۱۰دلار به تولید ناخالص داخلی اضافه میکند. این رقم در ترکیه ۴.۲ دلار و در ایران تنها ۱.۱ دلار است.
به اعتقاد او، این ارقام نشان میدهد که مسئله ایران فقط میزان بالای مصرف برق نیست، بلکه کیفیت و بهرهوری مصرف نیز با چالش جدی مواجه است. به عبارت دیگر، اقتصاد کشور برای تولید ارزشافزوده مشابه، برق بیشتری مصرف میکند و از هر واحد انرژی الکتریکی، بازده اقتصادی کمتری به دست میآورد.
این استاد دانشگاه با اشاره به میزان مصرف انرژی در کشور افزود: ایران بهطور متوسط روزانه معادل ۷.۲ میلیون بشکه نفت خام انرژی مصرف میکند که ارزش واقعی سالانه آن دستکم ۱۸۰ میلیارد دلار برآورد میشود؛ رقمی قابل توجه در مقایسه با اندازه اقتصاد کشور که به گفته وی، تولید ناخالص داخلی ایران تقریباً دو برابر این میزان است.
وزارت نیرو میان سیاستگذاری و بنگاهداری گرفتار است
اورعی در ادامه با انتقاد از ابهام در مأموریتها و مسئولیتهای وزارت نیرو، میان دو نقش سیاستگذاری و بنگاهداری تمایز قائل شد و گفت: اگر نقش وزارت نیرو سیاستگذاری است، این وزارتخانه نباید وظایف مربوط به حمایت مستقیم از اقشار آسیبپذیر یا اعطای برق رایگان را با مأموریت اصلی سیاستگذاری خود درآمیزد. چنین رویکردی را نمیتوان سیاستگذاری دانست.
او ادامه داد: اگر وزارت نیرو قرار است در نقش یک بنگاه اقتصادی فعالیت کند، باید به اصول اولیه اقتصاد توجه داشته باشد. وقتی هزینه تولید یک محصول سه تومان است، اما آن محصول به قیمت یک تومان فروخته میشود، نتیجه چنین فعالیتی از پیش مشخص است. هر بنگاهی که کالای خود را پایینتر از هزینه تمامشده عرضه کند، دیر یا زود با بحران مالی و ورشکستگی مواجه خواهد شد.
این اظهارات در حالی مطرح شد که موضوع ناترازی مالی صنعت برق، بدهیهای انباشته و فاصله میان هزینه واقعی تولید و درآمد حاصل از فروش برق، از جمله محورهای مهم مباحث مطرحشده در این نشست بود.
قانون مانعزدایی از صنعت برق؛ آیا ناترازی مالی کاهش یافته است؟
اورعی در بخش دیگری از این نشست، با اشاره به ظرفیتهای قانونی موجود برای اصلاح وضعیت صنعت برق، قانون مانعزدایی از توسعه صنعت برق را مورد توجه قرار داد و این پرسش را مطرح کرد که آیا اجرای این قانون توانسته است به کاهش بدهیهای صنعت برق منجر شود؟
او با اشاره به مباحث مطرحشده از سوی سایر حاضران نشست گفت: از یک سو به ظرفیتهای قانون مانعزدایی برای حل ناترازی اشاره میشود و از سوی دیگر انتظار میرود اجرای آن بتواند شرایط صنعت برق را بهبود ببخشد؛ اما پرسش اساسی این است که از زمان اجرای این قانون تاکنون، آیا بدهیهای صنعت برق کاهش یافته است؟ پاسخ منفی است.
جهان در میانه گذار انرژی؛ برقیسازی با شتاب بیشتری پیش میرود
اورعی در بخش دیگری از مباحث خود به تحولات جهانی انرژی و آینده صنعت برق پرداخت و گفت: جهان اکنون تقریبا در میانه مسیر گذار انرژی قرار دارد و یکی از مهمترین ویژگیهای این تحول، افزایش عمق نفوذ برق در بخشهای مختلف اقتصاد و زندگی است؛ روندی که از آن با عنوان «برقیسازی» یا Electrification یاد میشود.
او با اشاره به تحولات ژئوپلیتیکی، از جمله جنگ روسیه و اوکراین و تنشهای مرتبط با تنگه هرمز، اظهار کرد: این تحولات در کنار کاهش هزینههای ذخیرهسازی انرژی الکتریکی، توسعه زیرساختهای شبکه برق و رشد استفاده از خودروهای برقی، موجب شده است روند برقیسازی در جهان شتاب بیشتری بگیرد.
این استاد دانشگاه با استناد به پیشبینی آژانس بینالمللی انرژی درباره کاهش تقاضای جهانی نفت گفت: بر اساس این پیشبینی، تا سال ۲۰۳۰ میلادی روزانه ۱۸ میلیون بشکه از تقاضای جهانی نفت کاسته خواهد شد؛ موضوعی که میتواند ساختار بازار جهانی انرژی را به شکل قابل توجهی تغییر دهد.
سهم برق در سبد انرژی جهان به ۵۵درصد میرسد؟
اورعی با تشریح روند تاریخی افزایش سهم برق در مصرف انرژی جهان گفت: در سال ۱۹۷۳ میلادی، تنها ۹.۵ درصد از کل انرژی مصرفی جهان را برق تشکیل میداد. این سهم در سال ۲۰۲۴به حدود ۲۲ درصد رسیده است.
او افزود: اگر روندها و سیاستهای پیشین ادامه پیدا میکرد، پیشبینی میشد سهم برق از کل مصرف انرژی جهان تا سال ۲۰۵۰به حدود ۳۱ درصد برسد؛ اما با توجه به تحولات اخیر در حوزه سوختهای فسیلی و شتاب گرفتن گذار انرژی، انتظار میرود این سهم به محدوده ۴۰ تا ۵۵ درصد افزایش یابد.
به گفته اورعی، این تحول به معنای تغییر تدریجی جایگاه برق در ساختار اقتصاد جهانی است؛ بهگونهای که کشورهایی که طی دهههای گذشته بهعنوان دولتهای متکی بر نفت یا «پترواستیت» شناخته میشدند، به سمت ساختارهای متکی بر برق یا «الکترواستیت» حرکت میکنند.
او با اشاره به تفاوت ماهیت دو انقلاب صنعتی و دیجیتال تصریح کرد: انقلاب صنعتی در قرن هجدهم بر پایه سوختهای فسیلی شکل گرفت، اما انقلاب دیجیتال که اکنون در حال وقوع است، به انرژی الکتریکی وابستگی اساسی دارد. بنابراین، آینده اقتصاد جهانی بیش از گذشته با توسعه زیرساختهای برق و افزایش سهم انرژی الکتریکی گره خورده است.
صنعت برق ایران از پیشران توسعه به ترمز اقتصاد تبدیل شده است
اورعی در ارزیابی جایگاه صنعت برق در اقتصاد ملی ایران گفت: امروزه زندگی بدون برق عملاً غیرقابل تصور است؛ از روشنایی و فعالیتهای روزمره گرفته تا تجهیزات حیاتی بیمارستانها و اتاقهای عمل، همگی به تأمین پایدار برق وابستهاند. بنابراین، صنعت برق باید یکی از مهمترین پیشرانهای توسعه اقتصادی کشور باشد.
با این حال، او معتقد است صنعت برق ایران بهجای ایفای نقش پیشران، به مانعی در مسیر توسعه تبدیل شده است.
این استاد دانشگاه با اشاره به آمارهای اقتصادی کشور اظهار کرد: بخش صنعت ایران طی یک سال منتهی به بهار، رشد منفی ۱۴.۷درصدی را تجربه کرده است. یکی از دلایل مهم این افت، ناتوانی در تأمین پایدار انرژی، از جمله برق و گاز، برای واحدهای صنعتی بوده است.
به گفته او، تداوم محدودیتهای انرژی نهتنها فعالیت صنایع را مختل میکند، بلکه موجب کاهش تولید، افت بهرهوری و تضعیف ظرفیت رشد اقتصادی کشور میشود. در چنین شرایطی، صنعتی که باید زیرساخت توسعه و رشد اقتصادی باشد، خود به یکی از عوامل محدودکننده تولید تبدیل میشود.
هشدار درباره جاماندن ایران از قطار انقلاب دیجیتال
اورعی در جمعبندی دیدگاههای خود درباره آینده صنعت برق، بر ضرورت بازنگری در سیاستهای کلان انرژی کشور تاکید کرد و گفت: انقلاب دیجیتال واقعیتی اجتنابناپذیر است و چه بخواهیم و چه نخواهیم، این انقلاب بر بستر انرژی الکتریکی حرکت میکند.
او با استفاده از تعبیری درباره قطار سریعالسیر توسعه جهانی هشدار داد: قطاری با سرعت بالا در حال حرکت است و قرار نیست در هیچ ایستگاهی منتظر بماند تا ما خود را به آن برسانیم. اگر برای همگامی با این تحولات آماده نشویم و نتوانیم سوار این قطار شویم، این خطر وجود دارد که برای همیشه از مسیر توسعه عقب بمانیم.
