به گزارش برق مدیا، گسترش معاملات برق در بورس انرژی قرار بود با افزایش شفافیت، حذف واسطهگری غیرضروری و کشف قیمت بر اساس عرضه و تقاضا، ساختار بازار برق کشور را رقابتیتر کند. با این حال، بررسی مواضع وزارت صنعت، معدن و تجارت و تشکلهای صنعتی نشان میدهد بخشی از مصرفکنندگان بزرگ برق نسبت به نحوه شکلگیری رقابت در این بازار و سازوکار عرضه و تقاضا معترضاند.
مسئله اصلی این است که همه صنایع با ساختار هزینه یکسان وارد بازار نمیشوند. برای برخی صنایع، برق سهم کوچکی از بهای تمامشده محصول دارد و خرید آن با قیمت بالا همچنان توجیه اقتصادی دارد؛ اما برای صنایعی مانند فولاد و سیمان، هزینه برق میتواند مستقیماً بر حاشیه سود و امکان ادامه تولید اثر بگذارد. در چنین شرایطی، رقابت همه صنایع در یک بازار مشترک ممکن است به افزایش هزینه تأمین برق برای گروهی از تولیدکنندگان منجر شود.
وزارت صمت: رقابت همگن باید جدا شود
یکی از صریحترین انتقادها به سازوکار معاملات برق در بورس انرژی از سوی وزارت صمت مطرح شده است. عزتالله زارعی، سخنگوی وزارت صنعت، معدن و تجارت، ۳۱ تیر ۱۴۰۵ با انتقاد از شیوه عرضه برق اعلام کرد متقاضیان بدون توجه به میزان تأثیر هزینه برق در بهای تمامشده محصولات، برای خرید با یکدیگر رقابت میکنند.
به گفته او، در برخی صنایع حتی خرید برق با نرخ ۱۵ هزار تومان نیز میتواند صرفه اقتصادی داشته باشد، اما صنایع انرژیبر مانند فولاد برای تأمین برق ناچارند با همین گروهها رقابت کنند.
به گفته عزتالله زارعی، این شیوه رقابت به زیان صنایع انرژیبر است.
پیشنهاد وزارت صمت این است که سازوکاری مشابه بورس کالا در بازار برق ایجاد شود تا صنایع همگن با یکدیگر رقابت کنند و برق عرضهشده برای هر گروه صنعتی در همان گروه به فروش برسد. این وزارتخانه همچنین خواستار تعیین کف و سقف عرضه و اختصاص برق مازاد نیروگاههای متعلق به صنایع به واحدهای انرژیبر شده است.
اعتراض وزارت صمت فقط به نحوه رقابت خریداران محدود نیست. سعید شجاعی، معاون برنامهریزی وزارت صمت، نیز ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ با اشاره به افزایش هزینه تأمین برق صنایع گفت قیمت برق در بورس انرژی در مقطعی به حدود ۲۱ هزار تومان رسیده و سپس به حدود ۱۰ هزار تومان کاهش یافته است.
او درباره اثر این قیمتها بر اقتصاد تولید گفته است: با قیمتهای بالای ۷ تا ۸ هزار تومان و بیشتر، برای حداقل بخش قابل توجهی از صنایع و بهویژه صنایع بزرگ، تولید دیگر از صرفه اقتصادی لازم برخوردار نیست.
این اظهارات نشان میدهد از نگاه وزارت صمت، مسئله فقط شفافیت معاملات نیست؛ بلکه قیمت کشفشده در بازار نیز باید با توان اقتصادی صنایع برای ادامه تولید متناسب باشد.
سیمان؛ نوسان قیمت، برنامهریزی تولید را دشوار کرده است
انتقادها به بورس انرژی در صنعت سیمان نیز مطرح شده است. علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی صنعت سیمان، ۲۰ تیر ۱۴۰۵ با اشاره به تخصیص ۴۰۰ مگاوات برق از سوی دولت برای این صنعت و ضرورت تأمین بخشی از نیاز واحدها از بورس انرژی، نسبت به سازوکار معاملات اعتراض کرد.
او با اشاره به اینکه قرار بوده حدود ۳۰۰ مگاوات دیگر برق از طریق بورس انرژی خریداری شود، گفته است: سازوکار فعلی بورس انرژی پاسخگوی نیازهای واقعی صنعت نیست.
الوندیان همچنین از عدم تعادل میان عرضه و تقاضا و نوسان قیمت برق از حدود ۹ هزار تا ۲۰ هزار تومان بهازای هر کیلوواتساعت انتقاد کرده و گفته است چنین شرایطی امکان برنامهریزی دقیق برای هزینههای جاری را از تولیدکنندگان میگیرد.
این اعتراض از آن جهت اهمیت دارد که صنایع سیمان باید بتوانند هزینه انرژی را در برنامه تولید و قیمت تمامشده محصولات خود پیشبینی کنند. نوسان شدید قیمت برق، حتی در صورت امکان خرید، میتواند ریسک اقتصادی تولید را افزایش دهد.
فولاد؛ اعتراض به نبود کنترل بر قیمت معاملات
بهرام سبحانی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، نیز ۸ مهر ۱۴۰۵ در گفتوگو با خبرگزاری صداوسیما از نبود کنترل مؤثر بر قیمت معاملات برق در بورس انرژی انتقاد کرده است.
سبحانی با مقایسه سازوکار قیمتگذاری در بورس کالا و بورس انرژی، معتقد است در معاملات محصولات فولادی نوعی مدیریت بر روند افزایش قیمت وجود دارد، اما در معاملات برق چنین سازوکاری مشاهده نمیشود.
به گفته سبحانی در بحث بورس انرژی چنین مدیریتی وجود ندارد، برق را در بورس عرضه میکنند و هیچ کنترلی روی قیمت وجود ندارد.
او تاکید می کند: برخی کارخانهها به دلیل محدودیت برق و خطر توقف تولید، ناچارند برق آزاد را از بورس خریداری کنند؛ حتی اگر این خرید برای آنها صرفه اقتصادی نداشته باشد.
او همچنین از رقابت فولادسازان و پتروشیمیها برای خرید برق انتقاد کرده و خواستار تفکیک فرآیند خرید این دو گروه شده است. به گفته وی، پس از این تفکیک، قیمت برق مورد معامله برای صنایع فولادی که در ماههای قبل تا حدود ۲۰ هزار تومان رسیده بود، به محدوده ۸ تا ۹ هزار تومان کاهش یافت؛ هرچند همین قیمت نیز از نظر او برای تولید فولاد اقتصادی نیست.
این اظهارات یک مسئله مهم را مطرح میکند و آن این است که آیا نحوه سازماندهی سمت تقاضا و ترکیب خریداران میتواند بر قیمت نهایی برق اثر بگذارد؟ اگر پاسخ مثبت باشد، طراحی بازار و نحوه دستهبندی خریداران نیز به اندازه تعداد عرضهکنندگان در رقابتی شدن بازار اهمیت پیدا میکند.
پاسخ بورس انرژی؛ افزایش شفافیت و رقابت در معاملات
در مقابل انتقادهای صنایع، محمد نظیفی، مدیرعامل بورس انرژی، از توسعه زیرساختهای معاملاتی و افزایش شفافیت بازار دفاع میکند.
او ۱۰ آبان ۱۴۰۵ در گفتوگو با روزنامه ایران، راهاندازی سامانه برخط معاملات برق را اقدامی برای کاهش واسطهگری دستی و فراهم کردن دسترسی یکسان فعالان بازار به اطلاعات و سفارشها معرفی کرده است.
او تاکید می کند: با ایجاد دسترسی یکسان و همزمان برای همه فعالان، بهبود قابل توجهی در موضوع تقارن اطلاعاتی ایجاد کرده و عدم تقارن اطلاعاتی را که میتواند منجر به ناعدالتی در بازار شود، از بین میبرد.
نظیفی همچنین با انتقاد از معاملات خارج از بازار متشکل و شفاف، معتقد است معاملات بورسی امکان کشف قیمت بر اساس عرضه و تقاضا را فراهم میکنند و میتوانند از شکلگیری رانت و دسترسیهای ویژه جلوگیری کنند
مدیرعامل بورس انرژی ۳۰ تیر امسال نیز درباره ساختار عرضه در تابلوی عادی اعلام کرده بود حدود ۶۰ درصد برق معاملهشده در این تابلو توسط نیروگاههای بخش خصوصی عرضه میشود. این آمار نشان میدهد حضور بخش خصوصی در سمت عرضه تابلوی عادی نیز قابل توجه است.
با این حال، نظیفی در همان گفتوگو به یک ویژگی ساختاری بازار برق اشاره کرده و گفته است بخش عمدهای از عرضهکنندگان و خریداران تابلوی عادی از نظر حاکمیتی با یک مجموعه واحد، یعنی وزارت نیرو، ارتباط دارند؛ موضوعی که میتواند بر رفتار اقتصادی بازیگران و میزان رقابت اثر بگذارد.
او تفاوت اصلی تابلوهای برق را در میزان رقابت و تنوع بازیگران دانسته و معتقد است در تابلوهای آزاد و سبز، به دلیل حضور فعالتر بخش خصوصی و تنوع عرضهکنندگان، شرایط رقابتیتری برای کشف قیمت وجود دارد.
۱۳۰۰ عرضهکننده؛ آیا بازار بدون انحصار شده است؟
در سوی دیگر، وزارت نیرو از افزایش قابل توجه تعداد عرضهکنندگان برق در بورس انرژی خبر میدهد. مصطفی رجبی مشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو، ۱۱ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد تعداد بازیگران سمت عرضه برق در بورس انرژی از حدود ۱۴۰ بازیگر در سال ۱۴۰۲ به بیش از ۱۳۰۰ بازیگر رسیده است؛ رشدی بیش از ۹ برابر در کمتر از سه سال.
جزئیات اعلامشده از سوی معاونت برق و انرژی نشان میدهد برای ۲۶۰ نیروگاه و ظرفیت عرضه، مجوز عرضه در تابلوی آزاد به میزان ۲۱۲۳ مگاوات صادر شده است. همچنین ۹۴۳ نیروگاه تجدیدپذیر با ظرفیت نصبشده حدود ۳۴۵۰ مگاوات و ظرفیت فروش ۶۹۰ مگاوات متقاضی عرضه در تابلوی سبز بودهاند.
در بخش دیگری از این آمار، ۲۴۵ نیروگاه تجدیدپذیر با مجموع ظرفیت ۲۶۰ مگاوات در قالب ۹ شرکت برای عرضه تجمیعی معرفی شدهاند. همچنین ۹۷ نیروگاه حرارتی با ظرفیت قابل عرضه بیش از ۳۲ هزار مگاوات در نیمه نخست سال و ۲۵ هزار مگاوات در نیمه دوم سال در سازوکار تابلوی عادی فعالیت دارند.
افزایش تعداد عرضهکنندگان و ورود نیروگاههای کوچک و تجدیدپذیر بدون تردید نشانه گسترش بازار است، اما برای ارزیابی میزان رقابت باید میان تعداد بازیگران ثبتشده، تعداد عرضهکنندگان فعال و سهم هرکدام از معاملات تفاوت قائل شد. برای مثال، ۹۴۳ نیروگاه تجدیدپذیر متقاضی عرضه بودهاند و این عدد به معنای انجام معامله مستمر توسط همه آنها نیست.
از سوی دیگر، تعداد عرضهکنندگان بهتنهایی تصویر کاملی از رقابت ارائه نمیدهد. اگر بخش بزرگی از برق عرضهشده در اختیار تعداد محدودی از نیروگاهها باشد، حتی وجود صدها عرضهکننده کوچک نیز لزوماً به معنای توزیع متوازن قدرت بازار نخواهد بود.
۹۰ درصد معاملات برق همچنان در تابلوی عادی
آمار دیگری که برای ارزیابی ساختار بازار اهمیت دارد، ترکیب حجم معاملات در تابلوهای مختلف است.
محمد نظیفی، مدیرعامل بورس انرژی، ۱۰ آبان اعلام کرد از ابتدای سال تاکنون بیش از ۷۳ میلیون مگاواتساعت برق در بورس انرژی معامله شده و ارزش این معاملات از ۱۱۰ هزار میلیارد تومان فراتر رفته است.
به گفته او، حدود ۹۰ درصد حجم معاملات مربوط به تابلوی عادی بوده و باقیمانده در تابلوهای آزاد و سبز انجام شده است. با این حال، سهم ارزشی تابلوهای آزاد و سبز به دلیل بالاتر بودن قیمت برق در این دو تابلو، بیشتر از سهم حجمی آنهاست.
این آمار نشان میدهد با وجود رشد معاملات برق آزاد و سبز و توجه بیشتر صنایع به این دو بازار، بخش عمده حجم معاملات برق بورس انرژی همچنان در تابلوی عادی انجام میشود. بنابراین برای بررسی رقابتی بودن بازار نمیتوان صرفاً به عملکرد تابلوهای آزاد و سبز بسنده کرد؛ ساختار عرضه و تقاضا در تابلوی عادی نیز اهمیت زیادی دارد.
رقابت در بورس انرژی؛ شفافیت کافی نیست
بررس مواضع وزارت صمت، تشکلهای صنعتی و مدیرعامل بورس انرژی نشان میدهد اختلاف اصلی بر سر نحوه تعریف رقابت در بازار برق است.
از نگاه بورس انرژی، ثبت سفارش در سامانه معاملاتی، دسترسی یکسان فعالان و کشف قیمت بر اساس عرضه و تقاضا، زمینه رقابتی شدن معاملات را فراهم میکند. در مقابل، از نگاه برخی صنایع، وقتی گروههایی با ساختار هزینه و توان پرداخت متفاوت برای خرید یک کالای حیاتی رقابت میکنند، نتیجه بازار میتواند به زیان تولیدکنندگانی تمام شود که سهم بیشتری از هزینههایشان به برق وابسته است.
البته این انتقاد بهتنهایی اثباتکننده انحصاری بودن بورس انرژی نیست. همانطور که افزایش تعداد عرضهکنندگان نیز بهتنهایی نبود انحصار را ثابت نمیکند.
برای سنجش واقعی رقابت در بازار برق، انتشار اطلاعاتی مانند سهم ۱۰ عرضهکننده بزرگ، سهم ۱۰ خریدار بزرگ، تعداد خریداران و فروشندگان فعال در هر تابلو، سهم شرکتهای خردهفروش از معاملات و میزان تمرکز عرضه و تقاضا ضروری است. شاخص تمرکز بازار نیز میتواند مشخص کند آیا بخش بزرگی از معاملات در اختیار تعداد محدودی از بازیگران قرار دارد یا خیر.
در نهایت، بازار برق ایران از نظر تعداد بازیگران و زیرساختهای معاملاتی در حال گسترش است، اما اعتراض وزارت صمت به رقابت میان صنایع ناهمگن، انتقاد انجمنهای فولاد و سیمان از نوسان قیمت و اذعان مدیرعامل بورس انرژی به اثر ساختار حاکمیتی وزارت نیرو بر رفتار بخشی از بازیگران، نشان میدهد رقابتی شدن بازار هنوز با چالشهایی همراه است.
مسئله اصلی اکنون فقط افزایش تعداد عرضهکنندگان نیست؛ بلکه این است که آیا قدرت خرید و فروش برق، امکان دسترسی به عرضه و منافع حاصل از معاملات نیز بهصورت متوازن میان بازیگران بازار توزیع شده است؟ پاسخ به این پرسش بدون انتشار آمار تمرکز عرضه و تقاضا و بررسی سهم واقعی بازیگران بزرگ بازار امکانپذیر نخواهد بود.
