به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، این در حالی است که شاخص جهانی تلفات آب در سامانه‌های مدرن معمولاً میان ۱۰ تا ۱۵ درصد است. چنین فاصله ای میان تولید و مصرف واقعی، ضرورت واکاوی فنی و زیرساختی این مسئله در شرایط بحران کم آبی در کشور را دوچندان کرده است.
فاجعه اتلاف آب شُرب در میانه تنش آبی
بررسی شاخص اتلاف غیردرآمدی، تصویر فاجعه باری از مسیرهای ناپدید شدن آب ارائه می‌دهد که شامل دو بخش عمده فیزیکی و تجاری است. تلفات فیزیکی یا همان نشت مستقیم ناشی از فرسودگی و شکستگی لوله‌ها حدود ۱۵ درصد از این حجم را تشکیل می‌دهد، در حالی که بیش از ۱۵ درصد دیگر به خطا در تجهیزات اندازه‌گیری، انشعاب‌های غیرمجاز و اختلال در سامانه‌های ثبت مصرف اختصاص دارد. بخش ناچیزی نیز مربوط به مصارف خدماتی و فرآیندی مانند اطفای حریق است.
به این ترتیب، فقط از بابت گسستگی و نشتی در تأسیسات زیرزمینی، حجمی از آب شرب به هدر می‌رود که قابلیت تأمین نیاز سالانه جمعیتی بیش از ۱۷ میلیون نفر را داراست.
به اعتقاد کارشناسان. عامل اصلی این ریزش نامرئی، عبور شبکه‌ها از مرز استاندارد عمر مفید است، به عبارتی، طول عمر کارآمد لوله‌های انتقال و توزیع ۲۵ سال است، در حالی که بخش قابل‌توجهی از این تأسیسات در نقاط مختلف کشور بیش از ۴۰ سال قیمت دارند و تحت بار شدید خوردگی در حال سرویس‌دهی هستند. در گستره‌ای به طول حدود ۱۸۰ هزار کیلومتر شبکه آبرسانی، بهسازی سالانه ۳۰۰ کیلومتر از خطوط، فاصله معناداری با سرعت استهلاک طبیعی دارد.
این مسئله البته محدود به منطقه‌ای خاص نیست. در تهران حدود ۳۰ درصد از آب تولیدی، یعنی معادل سالانه ۱۳۰ میلیون مترمکعب و نزدیک به دو برابر ظرفیت ذخیره دریاچه چیتگر، در دل شبکه تلف می‌شود که این هدررفت زیرسطحی در پایتخت، خطرات ثانویه‌ای نظیر فرونشست معابر شهری را نیز به همراه دارد.
شرایط مشابهی در سایر استان‌ها نیز حاکم است؛ به‌گونه‌ای که فرسودگی تأسیسات در خراسان شمالی و مازندران بیش از ۳۰ درصد و در کرمانشاه حدود ۴۰ درصد است.
هزینه های گزاف بازسازی شبکه فرسوده آب
اصلاح این چرخه پرهزینه بیش از هر چیز با مانع محدودیت اعتباری روبه‌رو است. عملیات بازسازی هر کیلومتر از خطوط مستلزم هزینه‌ای در حدود ۳۰۰ میلیون تومان است که تنها برای احیای یک درصد از کل شبکه، رقمی بالغ بر ۵۴۰ میلیارد تومان بودجه می‌طلبد.
از سوی دیگر، هر گام برای مهار یک درصدی تلفات آب، نیازمند اعتباری سنگین و در حدود ۲۲ هزار میلیارد تومان است؛ رقمی کلان که پیشبرد برنامه‌های سالانه نوسازی ۲۰ درصدی شبکه را با توقف و کندی مفرط مواجه کرده است.
علاوه بر مسئله فرسودگی فیزیکی، متغیرهای محیطی و هیدرولیکی نیز بر شدت خروج آب اثر می‌گذارند. نرخ نشت آب، تابعی غیرخطی از فشار درون لوله است و کوچک‌ترین تغییر در این شاخص می‌تواند حجم آب خارج‌شده از ترک‌های طولی و عرضی را به شکل تصاعدی بالا ببرد.
از سوی دیگر، بافت نفوذپذیر خاک‌های درشت‌دانه، خروج آب نشتی را سرعت می‌بخشد که در فصول گرم سال این مسئله بسیار بیشتر مشهود است. در چنین شرایطی که جایگزینی یکباره و گسترده شبکه نیازمند منابع مالی فوق‌العاده سنگین است، رویکردهای مهندسی زودبازده اهمیت دوچندانی می‌یابند.
استقرار سامانه‌های مدیریت هوشمند فشار و نصب شیرهای کنترل‌کننده برای تعدیل جریان در ساعات افت مصرف بدون نیاز به تخریب و حفاری‌های پرهزینه می‌تواند حجم چشمگیری از هدررفت فیزیکی را مهار کند.
در کنار این اقدام، ساماندهی انشعابات غیررسمی و تعویض تجهیزات سنجش فرسوده، اساسی‌ترین گام‌ها برای کاهش تلفات نامرئی و حفظ منابع حیاتی به شمار می‌روند.
هدررفت یک سوم آب شُرب تهران
جعفر پورکبگانی، عضو کمیسیون انرژی مجلس درپاسخ به سوال خبرنگار ما درباره اینکه چرا در حوزه هدررفت آب به خصوص در کلانشهر تهران با توجه به معضلات بزرگ کم آبی، هیچ اقدام جدی و بازدارنده‌ای، در سازمانهای ذیربط صورت نگرفته است؟ گفت: حدود یک‌سوم آب شرب تهران به دلیل فرسودگی شبکه توزیع، پیش از رسیدن به مشترک از دست می‌رود؛ عددی که اگرچه در گزارش‌های رسمی با اعداد دیگری رقابت می‌کند، ولی
بار معنایی آن روشن است و آن هم اینکه سرمایه گذاری زیرساختی در این شبکه کهنه و کم‌بازده سال‌ها به تعویق افتاده است.
وی افزود: امروز انرژی در اقتصاد و حیات ملی نقش مهمی دارد و در این میان، آب با توجه به اینکه محدودیت تولید آن در سراسر جهان وجود دارد، از اهمیت بیشتری برخوردار است.
او ضمن اشاره به اینکه هدررفت آب در کلانشهرهایی مانند تهران و حتی شهرهای جنوبی مانند بوشهر در جوار آبهای بیکران باعث آسیبها و دغدغه های فراوان شده است، گفت: در مرکز استان، شبکه توزیع عمدتاً از طریق آب‌شیرین‌کن‌ها تغذیه می‌شود و برای هر سه لیتر آب دریا که وارد این تأسیسات می‌شود، تنها یک لیتر به آب شرب قابل‌مصرف تبدیل می‌شود و حدود دو لیتر دیگر به شکل آب شور غلیظ به دریا بازمی‌گردد. این نسبت یک به سه نه فقط یک آمار فنی، بلکه نشانه‌ای از هزینه بالای انرژی، محدودیت ظرفیت فناوری و شکنندگی الگوی تأمین آب در مناطق ساحلی است.
خلاء مصوبه و اجرا در مهار هدررفت آب
این نماینده مجلس ضمن تاکید بر نقش مهم فرسودگی لوله‌ها، بی‌برنامگی کلان‌شهرها، خلأ مصوبه و خلأ اجرا دراین باره گفت: هدررفت آب شُرب از طریق فرسودگی شبکه های توزیع آب، مشکلات بسیاری را در بخشهایی که واقعاً تامین آب شیرین برای آنها مهم است را زیر سوال می برد.
به گفته پورکبگانی، کشور ظرفیت و امکانات حل این بحران را دارد، اما آنچه غایب است، تصمیم جدی و منسجم است، نه منابع لازم در این باره.
او با تاکید بر ارائه راهکار فوری در این باره گفت: در حقیقت اگر سیستم توزیع آب شُرب اصلاح شود، میزان مصرف کنونی به خصوص در شهری همچون تهران به نصف کاهش می یابد و از این رو بسیار مطلوب است که تصمیم گیری در این باره را از امروز به فردا موکول نکنیم و یک تصمیم جدی و همزمان در سه حوزه آب، برق و گاز گرفته شود.
عضو کمیسیون انرژی مجلس توضیح داد: قطعاً در این زمینه خرد جمعی، یعنی فعال‌سازی کارگروه‌های نخبه‌محوری که خود را توانمند در کمک به وزارت نیرو معرفی کرده‌اند، راهی مطلوب به نظر می رسد که متاسفانه تاکنون جدی گرفته نشده‌اند. این کار می تواند ساختار اصلاح در این زمینه را شکل دهد تا بتوان به نتایج مطلوبی در این خصوص دست یافت./
