یک مقام مسئول در صنعت برق در گفت‌وگو با انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، می‌گوید: «به‌طور معمول در نیمه دوم سال حدود ۱۰۰ روز سرد داریم که پیش‌بینی می‌شود میزان ناترازی گاز در این روزها حدود ۱۳ میلیارد مترمکعب بیشتر از سال‌های گذشته باشد.»
کسری گاز از کدام بخش‌ها جبران می‌شود؟
از آنجا که تأمین برق بخش خانگی خط قرمز دولت‌ها محسوب می‌شود، طبیعی است که بخش عمده کسری گاز از طریق کاهش سهمیه تحویلی به صنایع و نیروگاه‌ها جبران شود. بر این اساس، می‌توان پیش‌بینی کرد نیروگاه‌ها و صنایع، هرکدام در مجموع طی روزهای اوج سرما دست‌کم ۶.۵ میلیارد مترمکعب گاز کمتر از سال گذشته دریافت کنند.
یک محاسبه ساده نشان می‌دهد که صنایع و نیروگاه‌ها در این دوره ۱۰۰ روزه، به‌طور متوسط روزانه با کاهش ۶۵ میلیون مترمکعبی دریافت گاز مواجه خواهند شد.
با وجود شرایط دشوار امسال در تأمین گاز، به نظر می‌رسد اقدامات انجام‌شده از سوی شرکت ملی گاز برای مدیریت این وضعیت، همچنان در حداقل سطح باقی مانده است.
کاهش گازرسانی به نیروگاه‌ها حتی در تابستان
از دست رفتن حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید گاز کشور در جریان جنگ اخیر، موضوعی است که آثار آن حتی در نیمه نخست امسال نیز بر تأمین سوخت نیروگاه‌ها تأثیر گذاشته است. در حال حاضر، طبق اعلام مسئولان، حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت به مدار تولید بازگشته و بخشی از ظرفیت ازدست‌رفته همچنان احیا نشده است.
آمارهای اعلام‌شده از سوی دبیر سندیکای صنعت برق نشان می‌دهد متوسط مصرف گاز نیروگاه‌ها در سال گذشته حدود ۲۶۰ میلیون مترمکعب در روز بوده است؛ هرچند این میزان در برخی روزهای اوج سرما به حدود ۲۲۰ میلیون مترمکعب نیز کاهش پیدا می‌کرد. اما شرایط امسال متفاوت است؛ چراکه نیروگاه‌ها حتی در نیمه نخست سال نیز نتوانسته‌اند تمام گاز مورد نیاز خود را دریافت کنند.
آن‌طور که دبیر سندیکای صنعت برق به انرژی مدیا می‌گوید، از ابتدای سال تا ۱۷ شهریور امسال حدود ۴۸ هزار میلیون مترمکعب گاز در نیروگاه‌های کشور مصرف شده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، ۸.۷ درصد کاهش داشته است. از سوی دیگر، مصرف گازوئیل نیروگاه‌ها نیز حدود ۳۹.۷ درصد افت کرده، در حالی که مصرف مازوت در همین مدت با افزایش ۳۵.۶ درصدی همراه بوده است.
سهم خانگی از مصرف گاز در سردترین ماه سال ۶ برابر گرم‌ترین ماه است
این آمارها نشان می‌دهد که گازرسانی به نیروگاه‌ها در روزهای سرد سال با افت قابل‌توجهی مواجه خواهد شد. به‌طور متوسط، سهم بخش خانگی، تجاری و عمومی از مصرف گاز حدود ۳۰ درصد و سهم نیروگاه‌ها حدود ۲۸ درصد است. با این حال، به گفته مهدی مسائلی، با کاهش دمای هوا، این نسبت‌ها به‌طور محسوسی تغییر می‌کند؛ به‌گونه‌ای که سهم نیروگاه‌ها در سردترین ماه سال به حدود ۱۵ درصد کاهش می‌یابد و در مقابل، سهم بخش خانگی به حدود ۵۱ درصد افزایش پیدا می‌کند. به بیان دیگر، نیروگاه‌ها در زمستان برای دریافت گاز در رقابت با بخش خانگی قرار می‌گیرند و عملاً سهم کمتری از منابع موجود خواهند داشت.
نکته قابل‌توجه اینکه سهم بخش خانگی از مصرف گاز در مرداد امسال تنها ۸ درصد بوده است؛ به عبارت دیگر، میزان مصرف این بخش در سردترین ماه سال حدود شش برابر گرم‌ترین ماه سال می‌شود.
هوا هنوز سرد نشده، گاز صنایع قطع شد
اما نیروگاه‌ها تنها بخش‌هایی نیستند که در معرض محدودیت سوخت و پیامدهای ناشی از آن قرار دارند. اظهارات روز گذشته دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان نشان می‌دهد که زمستان سخت، زودتر از آنچه تصور می‌شد، به صنایع و اقتصاد ایران رسیده است.
علی‌اکبر الوندیان در این‌باره اعلام کرده است: «از اول آبان گاز تمام کارخانه‌های سیمان کاملاً قطع شده و کارخانه‌ها از سوخت جایگزین مازوت استفاده می‌کنند.»
کسری گاز صنایع چه میزان افزایش می‌یابد؟
همان‌طور که اشاره شد، پیش‌بینی می‌شود صنایع کشور در ۱۰۰ روز سرد سال، روزانه به‌طور متوسط حدود ۶۵ میلیون مترمکعب گاز کمتر از سال گذشته دریافت کنند؛ این در حالی است که وضعیت گازرسانی به صنایع در زمستان‌های سال‌های گذشته نیز چندان مطلوب نبوده است.
برای درک بهتر ابعاد این کاهش، کافی است بدانیم صنعت پتروشیمی ایران، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان گاز کشور، به‌طور متوسط روزانه حدود ۷۰ میلیون مترمکعب گاز طبیعی مصرف می‌کند؛ البته میزان مصرف این صنعت در پنج ماه پایانی سال به‌مراتب کمتر از متوسط سالانه است. به بیان دیگر، حجم گازی که قرار است از سهم صنایع و نیروگاه‌ها کاسته شود، تقریباً با کل مصرف روزانه صنعت پتروشیمی برابری می‌کند.
با این شرایط و با توجه به احتمال محدودیت هم‌زمان گاز و برق، صنایع کشور در زمستان امسال بیش از هر زمان دیگری در معرض توقف فعالیت و تعطیلی قرار خواهند گرفت؛ تعطیلی‌هایی که می‌تواند خسارت سنگینی به بدنه اقتصادی کشور وارد کند.
براساس اعلام وزارت صنعت، معدن و تجارت و اتاق بازرگانی ایران، هر روز قطع گاز صنایع بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار فرصت ازدست‌رفته اقتصادی برای کشور به همراه دارد. بر این اساس، مجموع عدم‌النفع ناشی از روزهایی که صنایع با محدودیت گاز مواجه بوده‌اند، حداقل ۱۱.۱ میلیارد دلار و حداکثر ۱۸.۵ میلیارد دلار برآورد شده است.
طبق این گزارش‌ها، صنعت پتروشیمی که سهم قابل‌توجهی در صادرات کشور دارد، روزانه بین ۳۰ تا ۶۰ میلیون دلار از محل کمبود گاز متضرر شده و در سال ۱۴۰۳ نیز بیش از ۲.۲ میلیارد دلار خسارت به این صنعت وارد شده است.
صنعت فولاد نیز به‌عنوان یکی دیگر از صنایع وابسته به مصرف گاز، از پیامدهای این محدودیت‌ها در امان نمانده است. قطع گاز در این صنعت روزانه حدود ۵۰ میلیون دلار خسارت به همراه دارد. کارخانه‌های سیمان و سایر صنایع معدنی نیز از جمله بخش‌هایی هستند که به‌شدت به تأمین پایدار گاز وابستگی دارند.
از سوی دیگر، جایگزینی گاز با مازوت، علاوه بر تشدید آلودگی هوا، هزینه‌های تولید را افزایش داده و در نهایت به رشد قیمت محصولات نهایی منجر می‌شود. هزینه‌های اضافی ناشی از جایگزینی سوخت در این صنایع نیز روزانه تا ۲۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است.
آیا ذخایر استراتژیک به‌تنهایی برای عبور از زمستان سخت کافی است؟
رئیس شرکت ملی گاز بارها در اظهارات خود نسبت به وضعیت تأمین گاز در ۱۱ استان شمالی کشور ابراز نگرانی کرده است؛ استان‌هایی که در سال‌های گذشته نیز با افت شدید فشار گاز مواجه بوده‌اند و امسال علاوه بر نگرانی درباره قطع گاز، احتمال محدودیت برق را نیز پیش روی خود دارند.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا اقدامات انجام‌شده برای تکمیل ذخایر سوخت نیروگاهی به‌تنهایی می‌تواند مانع از توقف فعالیت نیروگاه‌ها و بروز خاموشی در روزهای سرد سال شود؟
اظهارات دبیر سندیکای صنعت برق در این زمینه قابل‌توجه است. به گفته وی، «برای تأمین برق استان‌های شمالی به ۲۰ میلیون مترمکعب گاز نیاز داریم. اگر قرار باشد این میزان سوخت از محل گازوئیل تأمین شود، باید چهار بار ذخایر استراتژیک پر شود.»
با این اوصاف، به نظر می‌رسد ذخایر استراتژیکی که این روزها بارها درباره آن صحبت می‌شود، به‌تنهایی پاسخگوی نیاز کشور در روزهای اوج سرما نخواهد بود. در چنین شرایطی، دولت باید گزینه‌های مکملی همچون واردات گاز از ترکمنستان را نیز جدی‌تر دنبال کند.
هرچند براساس اظهارات کارشناسان صنعت گاز، ظرفیت صادراتی ترکمنستان برای تأمین گاز ایران، حتی در صورت مساعد بودن روابط بین‌المللی و اتخاذ دیپلماسی مناسب انرژی، کمتر از ۵ میلیون مترمکعب در روز برآورد می‌شود، اما به نظر می‌رسد حتی برای بهره‌گیری از همین ظرفیت محدود نیز اقدامات کافی و مؤثری از سوی شرکت ملی گاز انجام نشده است.
بدون تردید عبور از زمستان سخت پیش‌رو، بدون همراهی مردم و مدیریت مصرف امکان‌پذیر نخواهد بود. براساس برآوردهای مطرح‌شده، هر یک درجه کاهش دمای محیط در دوره اوج سرما می‌تواند حدود ۲۵ میلیون مترمکعب در روز صرفه‌جویی در مصرف گاز به همراه داشته باشد؛ ۲۵ میلیون مترمکعب گازی که در صورت صرفه‌جویی و اختصاص به بخش تولید، می‌تواند از توقف فعالیت صنایع، تهدید اشتغال و به خطر افتادن معیشت صدها هزار ایرانی جلوگیری کند./
