به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، از آغاز جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران در اسفند ۱۴۰۴، قیمت نفت خام حدود ۶۳ درصد افزایش یافته اما بنزین ۷۵ درصد و گازوئیل ۹۳ درصد گران شدهاند. اختلال در فعالیت پالایشگاهها و کاهش ذخایر فرآوردههای نفتی باعث شده قیمت سوخت سریعتر از نفت خام افزایش یابد. این اختلاف نشان میدهد بحران بازار انرژی تنها به کمبود نفت مربوط نیست؛ محدودیت در ظرفیت تبدیل نفت خام به بنزین و گازوئیل نیز بر قیمتها فشار وارد کرده و حتی کاهش احتمالی قیمت نفت نمیتواند بهتنهایی گرانی فرآوردهها را برطرف کند.
در بازار عمدهفروشی منطقه ساحل خلیج مکزیک آمریکا، رشد قیمت گازوئیل از آغاز جنگ ۳۰ واحد درصد بیشتر از نفت خام بوده است. یکی از دلایل این اختلاف، افزایش فاصله قیمت فرآوردهها با نفت خام است؛ فاصلهای که در صنعت پالایش با شاخص «کرک اسپرد» سنجیده میشود. این شاخص برای برآورد حاشیه ناخالص پالایش کاربرد دارد، اما معادل سود خالص پالایشگاه نیست زیرا هزینه انرژی، تعمیرات، حمل و سایر هزینههای عملیاتی را بهطور کامل در نظر نمیگیرد.
بر اساس بررسی بانک فدرال رزرو کانزاسسیتی، فاصله قیمت بنزین با نفت خام اکنون اندکی بیش از دو برابر سال قبل شده و این نسبت برای گازوئیل از سه برابر فراتر رفته است. سهم این فاصله قیمتی از بهای هر گالن بنزین نیز در هفتههای اخیر به حدود ۳۰ درصد و برای گازوئیل به بیش از ۴۰ درصد رسیده است؛ در حالی که سهم تاریخی آن معمولاً کمتر از ۲۰ درصد بوده است.
محدودیت ظرفیت پالایش؛ مانع افزایش عرضه سوخت
افزایش فاصله قیمت فرآوردهها با نفت خام معمولاً انگیزه پالایشگاهها را برای تولید بیشتر تقویت میکند، اما ظرفیت پالایش را نمیتوان در مدت کوتاهی افزایش داد. ظرفیت پالایش نفت آمریکا طی یک دهه گذشته تغییر چندانی نکرده و پالایشگاههای این کشور اکنون نزدیک به حداکثر ظرفیت عملیاتی فعالیت میکنند. بر اساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، متوسط نرخ بهرهبرداری پالایشگاهها در سهماهه سوم ۲۰۲۶ به ۹۵ درصد رسید. بنابراین امکان افزایش سریع تولید برای پاسخگویی به تقاضای بیشتر محدود است.
در سطح جهانی نیز حدود ۱۸ درصد ظرفیت پالایش در مناطق درگیر جنگ قرار دارد؛ ۱۱٫۵ درصد در خاورمیانه و ۶٫۵ درصد در روسیه. این رقم به معنای توقف فعالیت تمام این ظرفیت نیست اما نشان میدهد بخش قابل توجهی از زیرساخت پالایش جهان در معرض اختلال قرار گرفته است.
برآوردها درباره ظرفیت پالایشی آسیبدیده یا مختلشده متفاوت است و از چند درصد تا بیش از ۱۰ درصد ظرفیت جهانی را شامل میشود. حملات به تأسیسات، محدودیت مسیرهای انتقال و مشکلات تأمین خوراک، تولید فرآوردهها را تحت فشار قرار دادهاند. در چنین شرایطی، حتی اگر نفت خام بیشتری وارد بازار شود، پالایشگاهها الزاماً نمیتوانند آن را به همان نسبت به سوخت تبدیل کنند. بازسازی واحدهای آسیبدیده نیز ممکن است ماهها یا سالها زمان ببرد؛ بنابراین محدودیت عرضه فرآوردهها میتواند پس از کاهش اختلال در بازار نفت خام نیز ادامه پیدا کند.
گرانی گازوئیل و افزایش هزینه تولید
گازوئیل در حملونقل کالا، ماشینآلات و بخشی از فعالیتهای صنعتی مصرف میشود و افزایش قیمت آن میتواند هزینه جابهجایی مواد اولیه و محصولات نهایی را بالا ببرد؛ در نتیجه، حتی اگر قیمت نفت خام کاهش یابد تداوم گرانی گازوئیل میتواند فشار هزینهای بر بخشهای مختلف اقتصاد را حفظ کند.
همزمان، کاهش ذخایر فرآوردهها انعطاف بازار را محدود کرده است. ذخایر فرآوردههای میانتقطیر آمریکا که بخش عمده آن گازوئیل است حدود ۲۰ درصد کمتر از سطح پیش از همهگیری کرونا قرار دارد. ذخایر بنزین نیز حدود ۱۰ درصد پایینتر از میانگین همان دوره است. کاهش موجودی انبارها به این معناست که بازار برای جبران اختلالهای تازه در عرضه، ذخایر کمتری در اختیار دارد. این وضعیت میتواند نوسان قیمت فرآوردهها را تشدید کند و بازگشت قیمتها به سطوح پایینتر را دشوارتر سازد.
از سوی دیگر، پالایشگاههایی که همچنان فعالاند و به خوراک دسترسی دارند، ممکن است از افزایش حاشیه ناخالص پالایش منتفع شوند. با این وجود، رشد کرک اسپرد به معنای افزایش یکسان سود همه پالایشگاهها نیست و نتیجه مالی هر شرکت به ترکیب محصولات، هزینه خوراک و شرایط عملیاتی آن بستگی دارد.
چرا کاهش قیمت نفت برای ارزان شدن سوخت کافی نیست؟
محدودیت ظرفیت پالایش و کاهش ذخایر فرآوردهها باعث شده بازگشت قیمت سوخت به سطوح پایینتر، علاوه بر قیمت نفت خام، به بهبود شرایط تولید و عرضه نیز وابسته باشد. این وضعیت پیامدهای متفاوتی برای بخشهای مختلف صنعت نفت دارد. کاهش قیمت نفت خام میتواند درآمد تولیدکنندگان را کاهش دهد، اما پالایشگاههایی که به خوراک دسترسی دارند همچنان ممکن است از حاشیه بالای پالایش سود ببرند. در مقابل، مصرفکنندگان و صنایع وابسته به سوخت ممکن است با وجود کاهش قیمت نفت، همچنان هزینههای بالایی بپردازند.
در نهایت، مسئله بازار انرژی فقط مقدار نفت موجود نیست، بلکه توان تبدیل آن به فرآوردههای موردنیاز اقتصاد است. تا زمانی که ظرفیت پالایش و ذخایر سوخت به وضعیت باثباتتری بازنگردند، کاهش قیمت نفت خام الزاماً به کاهش متناسب قیمت بنزین و گازوئیل منجر نخواهد شد./
