به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، بارشهای بهار ۱۴۰۵ پس از چند دوره کمبارشی، بخشی از وضعیت منابع آب سطحی کشور را بهبود داد. میانگین بارش در این فصل بیش از دو برابر بهار سال گذشته بود و ذخایر سدهای کشور نیز در پایان خرداد نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۵ درصد افزایش یافت. با این حال، افزایش بارندگی و بهبود وضعیت مخازن نتوانست به معنای پایان تنش آبی باشد. نزدیک به ۷۹ درصد جمعیت کشور در بهار امسال درجاتی از خشکسالی را تجربه کردند و کسری تجمعی آبخوانهای زیرزمینی به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسید. این ارقام نشان میدهد بارشهای مناسب، اگرچه بخشی از منابع آب سطحی را تقویت کرد، اما هنوز نتوانسته است بر ابعاد انباشته بحران آب کشور غلبه کند.
بر اساس گزارش فصلی گروه آب مرکز پژوهشهای مجلس با عنوان «بررسی و تحلیل شاخصهای کلان بخش آب در سهماهه اول سال ۱۴۰۵» که ۱۰ آبان ۱۴۰۵ منتشر شد، میانگین بارش کشور در فاصله فروردین تا خرداد به ۷۸.۳ میلیمتر رسید؛ رقمی که ۳۴.۱ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت و بیش از دو برابر بارش بهار سال گذشته بود. بیش از یکسوم بارش سال آبی نیز در سه ماه نخست سال دریافت شد و بهار ۱۴۰۵ در زمره پربارشترین بهارهای نیمقرن اخیر قرار گرفت.
با این وجود، توزیع مکانی بارشها یکسان نبود. بیشترین بارندگی در استانهای جنوبی، نوار مرزی غرب و جنوبغرب کشور ثبت شد و میزان بارش در بوشهر، هرمزگان و ایلام بیش از دو برابر میانگین بلندمدت بود. در مقابل، بخشهایی از مناطق مرکزی، شرقی و دامنه جنوبی البرز، از جمله تهران، اصفهان، سمنان و یزد، بارشی در حد نرمال یا کمتر دریافت کردند. بنابراین، بخش مهمی از بارشهای بهاری در مناطقی متمرکز شد که لزوماً با کانونهای اصلی جمعیتی و تقاضای آب کشور انطباق نداشتند.
بهبود بارش، پایان خشکسالی نبود
یکی از نکات قابلتوجه در گزارش، فاصله میان بهبود بارش و تداوم وضعیت خشکسالی در کشور است. شاخص SPEI که علاوه بر میزان بارندگی، دما و تبخیر را نیز در محاسبه وضعیت رطوبتی مناطق لحاظ میکند، نشان میدهد با وجود ترسالی در بخشهایی از غرب و جنوب کشور، خشکسالی در بهار همچنان گستره قابلتوجهی داشته است.
۱۲.۹ درصد جمعیت کشور خشکسالی خفیف، ۲۳.۲ درصد خشکسالی متوسط، ۲۹.۲ درصد خشکسالی شدید و ۱۳.۴ درصد خشکسالی بسیار شدید را تجربه کردند. در مجموع، ۷۸.۸ درصد جمعیت کشور در بهار امسال با درجاتی از خشکسالی مواجه بودند. کانونهای اصلی خشکسالی شدید و بسیار شدید نیز در شرق و جنوبشرق کشور قرار داشتند.
از سوی دیگر، میانگین دمای کشور در بهار ۱۴۰۵ به ۲۱.۸ درجه سانتیگراد رسید که ۰.۶ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت بود. افزایش دما، بهویژه در نیمه شرقی و نوار شمالی کشور، در کنار پراکندگی نامتوازن بارشها نشان داد افزایش بارندگی بهتنهایی برای بهبود وضعیت منابع آب در همه مناطق کفایت نمیکند.
ذخایر سدها ۳۵ درصد افزایش یافت
اثر بارشهای ابتدای سال در وضعیت مخازن سدهای کشور نیز نمایان شد. حجم ذخایر سدها در پایان خرداد به ۳۴.۳ میلیارد مترمکعب رسید و میزان پرشدگی مخازن به ۶۶ درصد افزایش یافت. این رقم ۳۵ درصد بیشتر از مدت مشابه سال گذشته و ۱۰ درصد بالاتر از میانگین ۱۰ ساله بود.
در میان حوضههای آبریز، ذخایر سدهای مجموعه دریاچه ارومیه بیش از ۶۰ درصد نسبت به سال گذشته افزایش یافت. وضعیت سدهای زنجیره کارون بزرگ نیز بهبود پیدا کرد و ذخایر سدهای پنجگانه تهران و البرز افزایش یافت. در این مجموعه، سد کرج بیشترین رشد را تجربه کرد و به آستانه پرشدگی رسید. در جنوب کشور نیز سد استقلال در هرمزگان بیشترین تغییر مثبت را در میان سدهای کشور ثبت کرد و سد جگین به پرشدگی کامل نزدیک شد. سدهای زایندهرود، اکباتان، آزاد، ارس و کوثر نیز در مقایسه با سال گذشته و میانگین بلندمدت وضعیت بهتری داشتند.
با این حال، بهبود عمومی مخازن به معنای رفع کمبود آب در همه حوضهها نبود. سدهای دوستی و طرق در خراسان رضوی همچنان با افت شدید ذخایر مواجه بودند. سد دوستی که در تأمین آب شرب مشهد اهمیت دارد، در آغاز تابستان تنها ۵۶ میلیون مترمکعب ذخیره داشت و عملاً در آستانه خشکشدن قرار گرفته بود. وضعیت سد پانزده خرداد در حوضه قمرود نیز نسبت به سال گذشته نامطلوبتر شد. شماری از سدهای ساوه، کمال صالح، دامغان و بارزو هم با وجود بهبود نسبی، همچنان پایینتر از میانگین ذخیره دهساله قرار داشتند.
کسری ۱۵۰ میلیارد مترمکعبی آبخوانها پابرجاست
در کنار وضعیت مخازن سطحی، شرایط منابع آب زیرزمینی نیز تصویر متفاوتی از بهبود آبی بهار ارائه میکرد. کسری تجمعی آبخوانهای کشور تا پایان خرداد ۱۴۰۵ دستکم به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسید. این رقم از انباشت کسری منابع زیرزمینی حکایت دارد؛ مسئلهای که افزایش بارشهای بهاری بهتنهایی نتوانست آن را برطرف کند.
بهبود ذخایر سدها در شرایطی اتفاق افتاد که بخش مهمی از تنش آبی کشور به برداشت مستمر از آبخوانها مربوط میشود. از این رو، افزایش منابع آب سطحی را نمیتوان معادل احیای منابع زیرزمینی دانست. همچنین، برآورد مشخصی از میزان جبران کسری آبخوانها بر اثر بارشهای بهاری ارائه نشده است.
تخصیص اعتبارات آب به ۵.۹ درصد رسید
در کنار شاخصهای اقلیمی و وضعیت منابع آب، عملکرد مالی و اجرایی بخش آب نیز از عقبماندگی حکایت داشت. مجموع اعتبارات مصوب تملک داراییهای سرمایهای این بخش در قانون بودجه ۱۴۰۵ حدود ۱۲۵۰ هزار میلیارد ریال بود، اما در سه ماه نخست سال تنها ۵.۹ درصد این اعتبارات تخصیص یافت. این در حالی بود که بر مبنای تخصیص خطی، انتظار میرفت تا پایان بهار حدود ۲۵ درصد اعتبارات محقق شود.
بررسی پیشرفت احکام فصل آب قانون برنامه هفتم نیز نشان داد اجرای برخی تکالیف با برنامه پیشبینیشده فاصله دارد. اصلاح ساختار شرکتهای زیرمجموعه وزارت نیرو و تکمیل شبکه پایش و سامانه ملی مرجع دادههای آب، هر کدام تنها ۲۵ درصد پیشرفت داشتند. استقرار مدیریت مشارکتی در آبخوانها نیز به ۳۰ درصد پیشرفت رسید. در مقابل، تدوین سند و نقشه راه دیپلماسی آب با ۴۵ درصد پیشرفت، از میزان مورد انتظار در این مقطع جلوتر بود.
مجموع این شاخصها تصویری دوگانه از وضعیت آب کشور در بهار ۱۴۰۵ ترسیم میکند. از یکسو، بارشهای مناسب و افزایش ذخایر سدها فرصتی برای بهبود وضعیت منابع سطحی فراهم کرد و از سوی دیگر، گستردگی خشکسالی، کسری انباشته آبخوانها و عقبماندگی تخصیص اعتبارات نشان داد این بهبود به تغییر پایدار در وضعیت منابع آب منجر نشده است. در واقع، افزایش بارشها بخشی از فشار بر منابع سطحی را کاهش داد، اما مسئله اصلی مدیریت منابع آب کشور، یعنی کنترل برداشت از آبخوانها و ترمیم کسری انباشته آنها، همچنان پابرجا ماند./
