به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، عراق سالهاست برنامه کاهش وابستگی نیروگاههای خود به گاز ایران را دنبال میکند، اما کاهش مجدد صادرات گاز ایران در شرایطی اتفاق افتاده که مهمترین طرح جایگزین وارداتی این کشور نیز با تأخیر مواجه شده است. پایانه واردات گاز طبیعی مایعشده (LNG) در خورالزبیر قرار بود در سال ۲۰۲۶ به بهرهبرداری برسد، اما عقبماندن این پروژه باعث شده عراق همچنان برای تأمین بخش مهمی از سوخت نیروگاههای خود به واردات گاز از ایران وابسته بماند.
بر اساس گزارشی که در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ به نقل از یک منبع عراقی منتشر شد، واردات گاز ایران به عراق به حدود ۱۰.۵ میلیون مترمکعب در روز کاهش یافته است. اگرچه این رقم هنوز بهطور مستقل از سوی وزارت برق عراق تأیید نشده، اما بار دیگر脆弱 بودن شبکه برق این کشور در برابر نوسانات صادرات گاز ایران را آشکار میکند.
بغداد برای کاهش این وابستگی، سه مسیر اصلی شامل توسعه تولید داخلی، واردات LNG و تأمین گاز از کشورهای دیگر را در دستور کار قرار داده است؛ با این حال، موانع مالی، زیرساختی و امنیتی باعث شده این برنامهها هنوز نتوانند جایگزین قابل اتکایی برای گاز ایران باشند.
کاهش صادرات ایران، وابستگی عراق را دوباره آشکار کرد
طبق گزارش منتشرشده در اواخر اکتبر، میزان گاز دریافتی عراق از ایران که حدود یک ماه پیش بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون مترمکعب در روز بود، اکنون به ۱۰.۵ میلیون مترمکعب کاهش یافته است. منبع عراقی این گزارش، افزایش مصرف داخلی گاز در ایران را از عوامل اصلی کاهش صادرات عنوان کرده، اما درباره مدت تداوم این محدودیت توضیحی ارائه نشده است.
این نخستین بار در سال جاری نیست که تأمین گاز عراق از ایران با اختلال مواجه میشود. بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، پس از حمله به تأسیسات پارس جنوبی در مارس ۲۰۲۶، صادرات گاز ایران به عراق برای مدتی متوقف شد و در پی آن، بیش از سه هزار مگاوات از ظرفیت تولید برق گازی عراق از مدار خارج شد.
اگرچه جریان صادرات گاز چند روز بعد از سر گرفته شد، اما تحویل گاز در ماههای بعد نیز با نوسان همراه بود؛ موضوعی که نشان میدهد اتکای بخش برق عراق به یک منبع خارجی، تا چه اندازه میتواند امنیت انرژی این کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
تداوم این اختلالها برای اقتصاد عراق هزینهساز است. کاهش گازرسانی به نیروگاهها میتواند تولید برق را محدود کند و بغداد را به استفاده از سوختهای جایگزین یا خرید گاز از بازارهای گرانتر سوق دهد. در چنین شرایطی، پایانه LNG خورالزبیر قرار بود بخشی از فشار موجود بر شبکه برق عراق را کاهش دهد؛ پروژهای که هنوز به مرحله بهرهبرداری نرسیده است.
چرا واردات LNG هنوز جایگزین گاز ایران نشده است؟
شرکت آمریکایی Excelerate Energy در اکتبر ۲۰۲۵ قراردادی را برای احداث نخستین پایانه واردات LNG عراق امضا کرد. هدف از اجرای این پروژه، فراهمکردن امکان دریافت محمولههای گاز مایع، تبدیل آن به گاز طبیعی و انتقال به شبکه داخلی عراق است.
بر اساس مفاد این طرح، حداقل حجم برداشت قراردادی روزانه ۲۵۰ میلیون فوتمکعب، معادل حدود ۷.۱ میلیون مترمکعب گاز تعیین شده است؛ در حالی که ظرفیت طراحیشده پایانه برای تبدیل LNG به گاز طبیعی به حدود ۱۴.۲ میلیون مترمکعب در روز میرسد.
البته نباید ظرفیت طراحیشده پایانه را با حجم قطعی تأمین گاز یکسان دانست. حتی در صورت بهرهبرداری با ظرفیت کامل، این پایانه تنها حدود ۲۸ درصد از حجم نزدیک به ۵۰ میلیون مترمکعبی پیشبینیشده در قرارداد گازی ایران و عراق را پوشش میدهد؛ هرچند میزان واقعی تحویل گاز ایران به عراق در ماههای اخیر پایینتر از حجم قراردادی بوده است.
برنامه اولیه این بود که پایانه LNG در سهماهه سوم سال ۲۰۲۶ وارد مدار شود، اما مشکلات امنیتی منطقه، اختلال در تردد دریایی و تأخیر در آمادهسازی زیرساختهای بندری، زمان اجرای پروژه را به عقب انداخت.
شرکت Excelerate Energy در ماه مه از تأخیر در عملیات تقویت اسکله و احداث تأسیسات ثابت خبر داد و گزارشهای بعدی، آغاز فعالیت این پایانه را به سال ۲۰۲۷ موکول کردند. ارزش قرارداد اجرای این پروژه نیز حدود ۴۵۰ میلیون دلار گزارش شده است.
در کنار واردات LNG، عراق توسعه تولید داخلی گاز را نیز دنبال میکند؛ مسیری که با وجود برخورداری از ظرفیت قابلتوجه، هنوز نتوانسته نیاز نیروگاهها را بهطور پایدار تأمین کند.
طبق گزارش بانک جهانی، عراق در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۴ میلیارد مترمکعب گاز همراه نفت را در مشعلها سوزانده است. جمعآوری و استفاده از این حجم گاز، نیازمند سرمایهگذاری گسترده در تأسیسات جمعآوری، فرآورش و انتقال است؛ زیرساختهایی که توسعه آنها زمانبر خواهد بود.
از سوی دیگر، برنامه واردات گاز ترکمنستان از مسیر ایران نیز همچنان با موانع تجاری و اجرایی مواجه است. در نتیجه، عراق با وجود برخورداری از منابع داخلی و برنامههای متنوع وارداتی، هنوز نتوانسته ظرفیتهای بالقوه خود را به عرضه پایدار گاز برای نیروگاهها تبدیل کند.
تأخیر در جایگزینها چه معنایی برای صادرات گاز ایران دارد؟
عقبماندن پروژههای جایگزین عراق، دستکم در کوتاهمدت میتواند به حفظ بازار صادراتی ایران کمک کند؛ اما تکرار اختلال در تحویل گاز، انگیزه بغداد برای توسعه منابع جایگزین و کاهش وابستگی به تهران را افزایش خواهد داد.
اهمیت اقتصادی بازار عراق برای ایران نیز قابلتوجه است. رویترز در مارس ۲۰۲۵ به نقل از مقامهای انرژی عراق گزارش داد که بغداد سالانه حدود چهار تا پنج میلیارد دلار برای واردات گاز از ایران پرداخت میکند. این رقم نشاندهنده ابعاد اقتصادی تجارت گاز دو کشور است، هرچند نباید آن را معادل درآمدی دانست که ایران عملاً دریافت کرده است.
از سوی دیگر، جایگزینی گاز ایران برای عراق نیز هزینههای قابلتوجهی به همراه خواهد داشت. قیمت شاخص LNG آسیا در اکتبر ۲۰۲۶ به بیش از ۳۰ دلار برای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا رسید؛ نرخی که اگرچه قیمت خرید LNG عراق محسوب نمیشود، اما میتواند ابعاد هزینه تأمین گاز از بازار جهانی در دورههای افزایش قیمت را نشان دهد.
بغداد علاوه بر هزینه خرید محمولههای LNG، باید هزینه حمل دریایی، تبدیل گاز مایع به گاز طبیعی و انتقال آن به شبکه داخلی و نیروگاهها را نیز محاسبه کند. نگرانی از افزایش هزینه واردات، پیش از این نیز بر برنامههای عراق برای خرید LNG تأثیر گذاشته بود.
در مقابل، ایران نیز با چالش مهم دریافت درآمدهای صادراتی روبهروست. تحریمهای آمریکا، انتقال پول حاصل از صادرات گاز را دشوار کرده و تسویه مطالبات در سالهای گذشته به سازوکارهای بانکی و مجوزهای خاص وابسته بوده است. بنابراین، صرف حفظ تقاضای عراق برای گاز ایران نمیتواند منافع اقتصادی این صادرات را تضمین کند؛ بلکه امکان دریافت درآمد و توانایی تحویل پایدار گاز نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
آژانس بینالمللی انرژی ارزیابی کرده است که عراق در کوتاهمدت همچنان به گاز خط لوله ایران وابسته خواهد ماند، اما پیشرفت پروژههای داخلی و طرحهای وارداتی میتواند در سالهای آینده این وابستگی را کاهش دهد.
در مجموع، تأخیر در آمادهسازی جایگزینهای گازی عراق فعلاً فرصتی برای حفظ بازار صادراتی ایران ایجاد کرده است، اما این فرصت دائمی نخواهد بود. هرچه اختلال در صادرات گاز ایران تکرار شود، انگیزه بغداد برای سرمایهگذاری در مسیرهای جایگزین بیشتر خواهد شد. از این رو، آینده بازار گاز عراق برای ایران تنها به زمان بهرهبرداری از پایانه LNG و توسعه تولید داخلی این کشور وابسته نیست؛ بلکه استمرار صادرات، قابلیت اطمینان در تحویل و امکان وصول درآمدهای حاصل از فروش گاز، سه عامل تعیینکننده در حفظ این بازار خواهند بود./
