به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، بر اساس دادههای منتشرشده از سوی بلومبرگ، صادرات نفت خام عربستان، امارات، عراق و کویت در اکتبر به حدود ۱۵.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی نزدیک به سطح پیش از جنگ. در مقابل، صادرات دریایی نفت خام ایران پس از کاهش شدید در تابستان، از سپتامبر عملاً متوقف مانده است. این شکاف در شرایطی شکل گرفته که همه تولیدکنندگان منطقه با تهدیدهای امنیتی و افزایش هزینههای حملونقل مواجه بودهاند، اما دسترسی آنها به بازارهای جهانی یکسان نبوده است.
پیامد اقتصادی این وضعیت را میتوان در تغییر رفتار خریداران نفت مشاهده کرد. پالایشگاههایی که پیشتر بخشی از خوراک خود را از ایران تأمین میکردند، به سراغ عرضهکنندگان دیگر رفتهاند. بنابراین، ایران علاوه بر درآمد صادراتی ازدسترفته، با چالش بازپسگیری مشتریانی مواجه است که در ماههای گذشته مسیرهای جایگزین تأمین نفت را ایجاد کردهاند.
بازار نفت بدون ایران چگونه تغییر کرد؟
بازگشت صادرات کشورهای عربی صرفاً نتیجه افزایش تولید نبوده، بلکه تغییر مسیرهای انتقال نفت نیز در آن نقش داشته است. عربستان با استفاده گستردهتر از مسیر دریای سرخ و امارات با انتقال نفت به بندر فجیره، بخشی از وابستگی صادرات خود به عبور مستقیم از تنگه هرمز را کاهش دادهاند. در کنار این مسیرها، انتقال محموله میان نفتکشها پس از عبور از تنگه نیز گسترش یافته است. این روشها هزینه و پیچیدگی بیشتری دارند، اما به صادرکنندگان منطقه امکان دادهاند جریان عرضه به مشتریان خود را تا حد زیادی حفظ کنند.
ایران در موقعیت متفاوتی قرار دارد. طبق گزارش ۳۰ مهر کپلر، از ۲۵ اوت محموله تازهای از نفت خام یا میعانات گازی ایران بارگیری نشده است؛ با این حال، تحویل نفت به مشتریان چینی برای مدتی از محل ذخایری ادامه داشت که پیش از تشدید محاصره از کشور خارج شده بودند. موجودی این محمولهها در خارج از محدوده محاصره، از اوج ۸۸.۸ میلیون بشکه در اواسط تیر به صفر در نیمه مهر رسید. حدود ۴۳ میلیون بشکه دیگر نیز در محدوده محاصره باقی مانده است.
این تفاوت نشان میدهد کشورهای عربی توانستهاند جریان صادرات جدید خود را بازسازی کنند، اما ایران در ماههای گذشته برای ادامه تحویل نفت به ذخایر قبلی متکی بوده است. با کاهش این ذخایر، مسئله دیگر فقط افت حجم صادرات نیست؛ بلکه امکان تأمین محمولههای جدید برای مشتریان نیز با محدودیت مواجه شده است.
عراق و قطر چگونه جای نفت ایران را در چین گرفتند؟
تغییر مهمتر در سمت خریداران اتفاق افتاده است. پالایشگاههای مستقل چین که از مشتریان اصلی نفت ایران محسوب میشوند، در ماههای اخیر خرید نفت از عراق و قطر را افزایش دادهاند.
رویترز در ششم اکتبر گزارش داد این پالایشگاهها دستکم ۱۲ میلیون بشکه نفت عراق و قطر برای تحویل در اکتبر و نوامبر خریداری کردهاند. برخی معاملهگران نیز حجم این خریدها را بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون بشکه برآورد کردهاند. بخش عمده محمولهها شامل نفت بصره متوسط و سنگین عراق بوده و سه میلیون بشکه نفت الشاهین قطر نیز در این معاملات خریداری شده است.
نکته اقتصادی مهم، قیمت این معاملات است. محمولههای یادشده با قیمت تحویلشدهای معادل ۱۲ تا ۲۰ دلار بالاتر از شاخص برنت فروخته شدهاند. البته این ارقام را نمیتوان مستقیماً با تخفیف نفت ایران مقایسه کرد؛ زیرا قیمت تحویلشده، هزینه حمل و شرایط متفاوت معامله را نیز در بر میگیرد. با این حال، این معاملات نشان میدهد برخی پالایشگاههای چینی برای تأمین نفت جایگزین، قیمتهای بالاتری را پذیرفتهاند.
این وضعیت به معنای انتقال قطعی تمام سهم بازار ایران به عراق و قطر نیست. بخشی از خریدهای چین از منابعی مانند آفریقای غربی، کانادا و کلمبیا نیز انجام شده و تفاوت کیفیت نفت خام در انتخاب پالایشگاهها نقش دارد. با این حال، یک تغییر مهم قابل مشاهده است: پالایشگاههایی که پیشتر نفت ایران را دریافت میکردند، اکنون مسیرهای دیگری برای تأمین خوراک خود ایجاد کردهاند.
برای ایران، هزینه اقتصادی این تغییر ممکن است پس از رفع محدودیتهای صادراتی آشکارتر شود. بازگشت به بازار مستلزم آن است که نفت ایران از نظر قیمت، کیفیت، زمان تحویل و اطمینان از تأمین، دوباره برای خریداران جذاب باشد. این احتمال وجود دارد که ایران برای بازیابی بخشی از مشتریان خود ناچار به ارائه شرایط رقابتیتری شود؛ هرچند هنوز داده کافی برای تعیین میزان تخفیف احتمالی وجود ندارد.
تغییر قیمت نفت دبی چه پیامی برای ایران دارد؟
تحولات اخیر بازار نشان میدهد بازگشت صادرات کشورهای عربی فقط حجم عرضه را افزایش نداده، بلکه از فشار کمبود نفت برای تحویل فوری نیز کاسته است.
بر اساس گزارش منتشرشده در آبان، اختلاف قیمت قراردادهای نزدیک نفت دبی به وضعیت «کانتانگو» تغییر کرده است؛ به این معنا که نفت برای تحویل در نوامبر حدود دو دلار در هر بشکه ارزانتر از نفت تحویلی در دسامبر معامله میشد.
اهمیت این تغییر در آن است که با وجود تداوم غیبت نفت ایران از بازار صادرات دریایی، بازار منطقه دیگر مانند ماههای نخست بحران با کمبود شدید محمولههای فوری مواجه نیست و وضعیت بازار نقدی باثباتتر شده است. افزایش عرضه سایر تولیدکنندگان توانسته بخشی از خلأ ایجادشده را جبران کند.
البته شکلگیری کانتانگو بهتنهایی اثبات نمیکند که بازار نفت در بلندمدت با مازاد عرضه روبهرو شده است. این وضعیت میتواند تحت تأثیر تغییر تقاضای پالایشگاهها، هزینه حملونقل و انتظارات معاملهگران تغییر کند. با این حال، برای ایران یک پیام اقتصادی دارد: بازگشت نفت به بازاری که فشار کمبود عرضه فوری در آن کاهش یافته، الزاماً با همان قدرت چانهزنی دوران کمبود همراه نخواهد بود.
درآمد رقبای ایران چقدر افزایش یافته است؟
افزایش حجم صادرات لزوماً به معنای افزایش سود به همان نسبت نیست. صادرکنندگان عربی برای حفظ جریان فروش نفت، هزینههای بیشتری بابت حملونقل، بیمه، استفاده از مسیرهای جایگزین و انتقال محمولهها متحمل شدهاند. بنابراین، باید میان حجم صادرات، درآمد ناخالص فروش و سود نهایی تفاوت قائل شد. با این حال، ادامه فروش نفت در شرایطی که صادرات ایران متوقف مانده، برای کشورهای رقیب یک مزیت اقتصادی روشن ایجاد کرده است: آنها توانستهاند جریان درآمد صادراتی و ارتباط تجاری خود با خریداران را حفظ کنند.
برای نمونه، اگر صادرات یک کشور روزانه یک میلیون بشکه افزایش یابد، ارزش ناخالص این افزایش با فرض قیمت ۸۰ دلار برای هر بشکه، در یک ماه ۳۰روزه به ۲.۴ میلیارد دلار میرسد. البته این رقم نه سود خالص است و نه لزوماً درآمد اضافی نسبت به شرایط عادی؛ زیرا قیمت واقعی فروش، هزینههای صادراتی و تغییرات تولید باید جداگانه محاسبه شوند.
در مورد ایران نیز برآورد کپلر از قرار گرفتن درآمد ماهانه سه تا شش میلیارد دلاری در معرض خطر، نشاندهنده بزرگی جریان فروش مختلشده است، نه زیان قطعی محاسبهشده. کپلر پیشبینی کرده است در صورت ادامه محاصره، دریافت وجوه حاصل از فروش محمولههای قبلی نفت خام و میعانات گازی ممکن است تا اواسط آذر پایان یابد؛ زیرا پرداخت خریداران معمولاً یک تا دو ماه پس از تخلیه محموله انجام میشود. بنابراین، توقف صادرات جدید از مدتها قبل آغاز شده و کاهش درآمد نیز پیش از این اتفاق افتاده است. آنچه ممکن است در دسامبر رخ دهد، پایان جریان پرداختهای باقیمانده از فروشهای گذشته است.
بازگشت نفت ایران به بازار چقدر هزینه دارد؟
هزینه بازگشت ایران را نمیتوان فقط با تعداد بشکههای صادرنشده محاسبه کرد. در ماههای گذشته، پالایشگاههای چینی برای تأمین نفت جایگزین هزینه کردهاند، قراردادهای تازه بستهاند و برنامه تأمین خوراک خود را تغییر دادهاند. از سوی دیگر، بازگشت عرضه کشورهای عربی باعث شده بازار برای تأمین نفت فوری کمتر تحت فشار باشد.
با این حال، هنوز نمیتوان گفت ایران سهم بازار خود را برای همیشه از دست داده است. قراردادهای کوتاهمدت، تفاوت قیمت نفت خام و نیاز پالایشگاهها به خوراک با قیمت رقابتی میتواند زمینه بازگشت نفت ایران را فراهم کند. بهویژه اگر محدودیتهای صادراتی برطرف شود و نفت ایران با شرایط رقابتی عرضه شود، بخشی از خریداران ممکن است دوباره به خرید آن روی بیاورند.
مسئله این است که ایران احتمالاً با بازاری متفاوت از دوران پیش از جنگ مواجه خواهد شد. پیش از این، فروش نفت با وجود تحریمها ادامه داشت و برخی پالایشگاهها به دریافت محمولههای ایرانی عادت کرده بودند. اکنون بخشی از این خریداران تأمینکنندگان جایگزین پیدا کردهاند و بازار نیز نشانههایی از کاهش فشار کمبود عرضه را بروز داده است. در چنین شرایطی، رفع محدودیتهای صادراتی شرط لازم برای بازگشت نفت ایران است، اما بهتنهایی بازیابی درآمد گذشته را تضمین نمیکند. سرعت بازگشت تولید و صادرات، هزینه حملونقل، قیمت پیشنهادی ایران و تصمیم خریداران چینی تعیین خواهد کرد چه میزان از فروش قبلی قابل بازیابی است.
تفاوت وضعیت ایران و همسایگان در همین نقطه آشکار میشود. کشورهای عربی با وجود افزایش هزینهها توانستهاند صادرات خود را احیا کنند و جایگاهشان را در بازار حفظ کنند. ایران اما علاوه بر درآمدی که در ماههای گذشته از دست داده، ممکن است برای بازپسگیری بخشی از مشتریان خود نیز ناچار به ارائه شرایط فروش رقابتیتر شود. هرچه توقف صادرات طولانیتر شود، هزینه بازگشت نیز از بشکههای فروختهنشده فراتر خواهد رفت و میتواند بر قیمت، تخفیف و شرایط قراردادهای آینده نفت ایران اثر بگذارد./
