به گزارش برق مدیا، وابستگی سنگین نیروگاههای حرارتی به گاز، عقبماندگی ظرفیت تولید از رشد مصرف، فاصله قابلتوجه قیمت فروش با هزینه تمامشده برق و کاهش منابع مالی مورد نیاز برای توسعه زیرساختها، مجموعهای از چالشهای بههمپیوسته را ایجاد کردهاند که حل آنها نیازمند بازنگری در رویکردهای جاری است.
در این میان، اگرچه توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بهعنوان یکی از مسیرهای متنوعسازی سبد انرژی کشور دنبال میشود، اما پرسش اساسی این است که آیا توسعه این ظرفیتها، بدون تامین همزمان زیرساختهای پشتیبان و حفظ توان تولید مطمئن، میتواند امنیت و پایداری شبکه برق را تضمین کند؟ از سوی دیگر، کاهش سرمایهگذاری در زنجیره تامین و تضعیف توان شرکتهای سازنده تجهیزات برقی، چالش دیگری است که ممکن است تبعات آن در سالهای آینده بیش از پیش آشکار شود.
محمدهادی فقیهزاده، رئیس هیئتمدیره سندیکای برق، در نشست «اقتصاد و آینده صنعت برق» در بیستوچهارمین نمایشگاه بینالمللی صنعت برق با تشریح ابعاد این چالشها، ضمن هشدار درباره وابستگی ۸۰ درصدی تولید برق به گاز، کسری تولید، بحران اقتصادی صنعت برق و عقبماندگی سرمایهگذاری، بر ضرورت اصلاح نظام قیمتگذاری، استفاده از ابزارهای متنوع تامین مالی، حمایت از زنجیره تامین و توسعه متوازن ظرفیتهای تولید تاکید کرده است. او همچنین با مقایسه وضعیت صنعت برق ایران و چین، بر این نکته انگشت گذاشته است که توسعه انرژیهای تجدیدپذیر باید در چارچوب الزامات پایداری شبکه و با هدف کاهش هزینه انرژی دنبال شود، نه اینکه جایگزین ظرفیت مطمئن تولید برق در زمان اوج مصرف شود.
وابستگی 80 درصدی تولید برق به نیروگاه حراراتی
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق با هشدار نسبت به تداوم ناترازی در صنعت برق کشور، وابستگی بیش از ۸۰ درصدی تولید برق به نیروگاههای حرارتی و گاز، کسری حدود ۱۵ هزار مگاواتی در اوج مصرف، کاهش شدید سرمایهگذاری و شکاف عمیق میان قیمت تمامشده و نرخ فروش برق را از مهمترین چالشهای این صنعت دانست و تاکید کرد: تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه، از جمله دستیابی به ظرفیت ۱۲۴ هزار مگاواتی، مستلزم جذب سالانه ۲۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری، اصلاح سازوکار قیمتگذاری، توسعه ابزارهای تامین مالی و حمایت متوازن از زنجیره تامین صنعت برق است.
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق، با تشریح وضعیت تولید و مصرف برق کشور، نسبت به شکنندگی ساختار تولید و وابستگی شدید این بخش به گاز هشدار داد و گفت: حداکثر توان تولید فعلی برق کشور حدود ۱0۲ هزار مگاوات است که بیش از ۸۰ درصد آن به نیروگاههای حرارتی اختصاص دارد و وابستگی شدیدی به گاز دارد.
او با اشاره به اهمیت تنوعبخشی به مسیرهای تامین سوخت در صنعت برق اظهار کرد: اگر یکی از شاخصهای ارزیابی صنعت برق را تنوعبخشی به منابع و مسیرهای تامین سوخت بدانیم، متاسفانه در حال حاضر حدود ۸۰ درصد وابستگی ما به گاز است. بنابراین، در صورت بروز هرگونه اختلال یا نقصان در تامین گاز، بحران بهطور قطع به بخش برق نیز تسری پیدا خواهد کرد.
فقیهزاده برای تشریح شکنندگی وضعیت تولید برق کشور، به اظهارنظر یکی از مسئولان وزارت نیرو اشاره کرد و گفت: یکی از مدیران وزارت نیرو میگفتند: «ما دعا میکنیم زمستان پربارانی داشته باشیم، اما هوا سرد نشود!». اکنون نیز قرار است سهم بخش خورشیدی در سبد تولید برق افزایش پیدا کند؛ در حالی که ظرفیت فعلی این بخش حدود ۶۰۰ مگاوات است. در چنین شرایطی، بهطور مشابه باید دعا کنیم آفتاب بتابد، اما هوا گرم نشود! این موضوع بهخوبی نشاندهنده وضعیت بسیار شکننده ما در بخش تولید برق است.
رشد مصرف برق از ظرفیت افزودهشده پیشی گرفته است
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق در ادامه، با اشاره به روند رشد مصرف برق در بخشهای خانگی و صنعتی، تصریح کرد: رشد سالانه مصرف برق بهشدت بالاست و در دهه گذشته، میزان رشد مصرف نسبت به ظرفیت تولید افزودهشده فزونی یافته است. دلیل اصلی شکلگیری این وضعیت، ناترازی شدید در صنعت برق است. در واقع، فارغ از اینکه درباره کارایی قوانین و سیاستهای اتخاذشده چه دیدگاهی داشته باشیم، در نهایت باید بررسی کنیم که تا چه اندازه توانستهایم تقاضای برق را پاسخ دهیم؛ موضوعی که در آن موفق نبودهایم.
او با اشاره به شاخصهای سرانه مصرف و قدرت سرانه افزود: بررسی شاخصهای سرانه نشان میدهد که در قدرت سرانه، رشد قابلتوجهی اتفاق نیفتاده است، اما مصرف سرانه به دلایل مختلف، از جمله تغییر سبک زندگی (Lifestyle) و تغییرات آبوهوایی، روندی افزایشی داشته است.
فقیهزاده با تاکید بر ارتباط مستقیم ناترازی گاز و برق خاطرنشان کرد: کشور با ناترازی گاز مواجه است و این مسئله بهطور قطع به بخش برق نیز تسری پیدا خواهد کرد. حتی در خوشبینانهترین حالت، روزانه بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون مترمکعب ناترازی گاز داریم که بخش قابلتوجهی از آن به بخش برق منتقل میشود.
او در ادامه، با اشاره به شاخص کسری تولید برق کشور گفت: یکی از شاخصهایی که بهطور کامل قابلیت اندازهگیری دارد، میزان کسری ناشی از تولید برق است. بر اساس این شاخص، با وجود تمامی سیاستگذاریهای انجامشده، میزان کسری تولید برق کشور در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۴ هزار و ۹۰۰ مگاوات بوده و پیشبینی میشود این رقم در سال ۱۴۰۵ به ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات برسد.
شکاف قیمت تمامشده و نرخ فروش؛ زنگ خطر ورشکستگی صنعت برق
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق یکی دیگر از چالشهای اساسی این صنعت را فاصله میان قیمت فروش و هزینه تمامشده برق عنوان کرد و گفت: اگر روند تغییر قیمت فروش برق به صنایع را بررسی کنیم، با افزایشی مواجه میشویم که در ارقام مورد اشاره، از حدود ۹۹۰ تومان به ۱4۴۰ تومان رسیده است؛ موضوعی که فاصله میان قیمت تمامشده و قیمت فروش را نشان میدهد.
او افزود: در سال جاری، ناترازی و شکاف میان قیمت فروش و هزینه تمامشده برق، دستکم بین ۱۱۰۰ تا ۱۵۰۰ تومان به ازای هر کیلوواتساعت است. تداوم این روند نشان میدهد که صنعت برق با چه سرعتی به سمت ورشکستگی کامل حرکت میکند .
فقیهزاده در تشریح یکی دیگر از پیامدهای وضعیت نامتوازن اقتصاد برق اظهار کرد: یکی از اتفاقات نامطلوبی که در اقتصاد برق رخ میدهد، اما کمتر مورد توجه قرار میگیرد، این است که هرچه منابع ورودی به صنعت برق کاهش پیدا میکند، مخارج و هزینههای بخشهای دیگر، بهویژه در حوزه توزیع و انتقال، در اولویت قرار میگیرند. در چنین شرایطی، وزارت نیرو توان و امکان کمتری برای ورود به بخش تولید برق خواهد داشت و اساسا خود این وزارتخانه نیز امکان حضور مؤثر در بخش تولید را ندارد.
نیاز سالانه ۲۰ میلیارد دلاری صنعت برق و فاصله با اهداف برنامه هفتم
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق با اشاره به اهداف تعیینشده در برنامه هفتم توسعه گفت: بر اساس این برنامه، هدفگذاری شده است که ظرفیت تولید برق کشور به ۱۲۴ هزار مگاوات برسد. تحقق این هدف به سرمایهگذاری گستردهای نیاز دارد؛ بهطوریکه نیاز سرمایهگذاری صنعت برق سالانه حدود ۲۰ میلیارد دلار برآورد میشود و در مجموع، طی دوره پنجساله برنامه باید ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه جذب شود.
او ادامه داد: این در حالی است که میزان سرمایهگذاریای که در عمل در حال تحقق است، کمتر از یک میلیارد دلار در سال است. بنابراین، با چنین شکاف عمیقی میان نیاز سرمایهگذاری و منابع جذبشده، دستیابی به اهداف پیشبینیشده در برنامه هفتم توسعه امکانپذیر نخواهد بود.
فقیهزاده همچنین با اشاره به وضعیت ارزشافزوده در صنعت برق و تجهیزات برقی اظهار کرد: در بخش ارزشافزوده تجهیزات برقی، با کد آیسیک ۲۷، سهم ارزشافزوده ساخت تجهیزات برقی از حدود ۵۰ درصد به کمتر از ۳ درصد کاهش یافته است و بخش تولید برق نیز در میان بخشهای مختلف، کمترین سهم را به خود اختصاص داده است.
او در خصوص وضعیت موجود صنعت برق تاکید کرد: در مجموع، با صنعتی مواجه هستیم که با چالشهای بسیار بزرگی دستوپنجه نرم میکند؛ از جمله فاصله عمیق میان قیمت تمامشده و نرخ فروش برق، جذب تنها ۲۰ درصد از سرمایهگذاری مورد نیاز و ناترازی حدود ۱۴ هزار مگاواتی، آن هم بدون احتساب ناترازی گاز.
اصلاح قیمتگذاری و تامین مالی؛ دو ضرورت اساسی برای عبور از بحران
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق در ادامه، با تشریح راهبردهای پیشنهادی بخش خصوصی برای اصلاح وضعیت صنعت برق گفت: زمانی که اقتصاد دچار ناترازی میشود، این مسیر به مقصد نخواهد رسید. از اینرو، ضروری است که در حوزه قیمتگذاری، برنامهریزی صحیحتر و سازوکارهای مؤثرتری در نظر گرفته شود. او افزود: اگر ابزارهای تامین مالی لازم برای جذب ۱۶ میلیارد دلار سرمایه در داخل کشور وجود ندارد، باید از مسیرهایی مانند سرمایهگذاری خارجی و سایر روشهای تامین مالی برای جبران این کمبود استفاده کنیم.
فقیهزاده در ادامه، توسعه زنجیره تامین را یکی دیگر از راهبردهای ضروری برای حفظ و تقویت صنعت برق دانست و اظهار کرد: در حال حاضر، بیش از ۶۰ شرکت در زنجیره تامین سندیکای صنعت برق حضور دارند. زنجیره تامین، اساسیترین بخش صنعت برق محسوب میشود و بیش از ۲۵۰ هزار نفر بهصورت مستقیم در این صنعت اشتغال دارند.
او با اشاره به کاهش سرمایهگذاری در این بخش طی سالهای گذشته گفت: در طول ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته، میزان سرمایه ورودی به این کسبوکارها کمتر از یکپنجم نیاز واقعی آنها بوده است. به همین دلیل، صنعت زنجیره تامین از جایگاهی که باید در آن قرار داشته باشد، عقب مانده است.
هشدار درباره تضعیف زنجیره تامین با سرمایهگذاری نامتوازن در تجدیدپذیرها
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق با تاکید بر ضرورت حمایت از شرکتهای فعال در زنجیره تامین تصریح کرد: حفظ صنعت زنجیره تامین نیازمند توجه ویژه است و با سرمایهگذاریهای نامتوازن امکانپذیر نخواهد بود.
او در این زمینه هشدار داد: اگر در یک سال تمام منابع سرمایهگذاری را به بخش انرژیهای تجدیدپذیر اختصاص دهیم، سایر بخشهای صنعت برق را از دست خواهیم داد. در چنین شرایطی، شرکتهای فعال در بخشهای دیگر حتی قادر نخواهند بود ظرفیت فعلی خود را حفظ کنند.
فقیهزاده ادامه داد: در حال حاضر، بسیاری از شرکتهای فعال در زنجیره تامین با حداقل نیروی انسانی فعالیت میکنند و برخی از آنها در آستانه تعطیلی قرار دارند. بنابراین، توسعه یک بخش از صنعت برق نباید به قیمت تضعیف سایر بخشها و از دست رفتن ظرفیتهای موجود در زنجیره تامین تمام شود.
مقایسه ایران و چین؛ ضرورت توجه به ظرفیت مطمئن تولید برق
فقیهزاده در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به توسعه نیروگاههای خورشیدی و ضرورت بررسی جایگاه این نیروگاهها در سبد تولید برق، به مقایسه وضعیت صنعت برق ایران و چین پرداخت و گفت: یکی از چالشهای اصلی صنعت برق کشور، نحوه توسعه بخش خورشیدی و میزان اتکای شبکه به این نوع نیروگاههاست. در همین زمینه، مقایسهای میان وضعیت ایران و چین انجام دادهام.
او با اشاره به ظرفیت نصبشده تولید برق در چین اظهار کرد: ظرفیت نصبشده برق در این کشور حدود ۳۹۰۰ گیگاوات (۳.۹ تراوات) است که از این میزان، نزدیک به ۱۵۰۰ گیگاوات به نیروگاههای حرارتی اختصاص دارد.
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق افزود: در زمان اوج تقاضای برق در چین که حدود ۲۱۰۰ گیگاوات است، نیروگاههای حرارتی به همراه بخش قابل اتکای نیروگاههای برقآبی، بهطور کامل پاسخگوی بار شبکه هستند. بر این اساس، ضریب اطمینان شبکه برق چین، با در نظر گرفتن نسبت ظرفیت مطمئن ۳۴۰۰ گیگاواتی به تقاضای اوج مصرف ۲۱۰۰ گیگاواتی، معادل ۲.۶ برابر عنوان میشود .
وی در مقابل، وضعیت ایران را متفاوت دانست و گفت: در کشور ما، تقاضای واقعی برق در زمان اوج مصرف حدود ۸۰ تا ۸۱ هزار مگاوات است، اما تنها ۶۸ هزار مگاوات از این میزان تامین میشود. به عبارت دیگر، در زمان اوج مصرف با حدود ۱۵ هزار مگاوات کمبود برق مواجه هستیم و این کمبود را به دوره بعدی منتقل میکنیم.
فقیهزاده با اشاره به وابستگی شرایط تامین برق کشور به وضعیت آبوهوایی تاکید کرد: در چنین شرایطی، یک روز دعا میکنیم هوا سرد نشود و روز دیگر دعا میکنیم هوا گرم نشود! با این دعاهای متناقض نمیتوان شبکه برق را پایدار نگه داشت .
تجدیدپذیرها؛ ابزار کاهش هزینه، نه جایگزین ظرفیت مطمئن
رئیس هیئتمدیره سندیکای برق در ادامه، با اشاره به تفاوت رویکرد چین در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر اظهار کرد: در چین، با وجود برخورداری از ضریب اطمینان ۲.۶ برابری در تامین برق، اساسا برای پاسخگویی به بار اوج مصرف، روی نیروگاههای خورشیدی حساب نمیکنند. ظرفیت نیروگاههای حرارتی و برقآبی این کشور بهگونهای است که بهطور کامل پاسخگوی پیک مصرف هستند.
او افزود: چین توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را عمدتا با هدف کاهش هزینه تمامشده سوخت و انرژی دنبال میکند، نه بهعنوان جایگزینی برای ظرفیت مطمئن تولید برق در زمان اوج مصرف.
فقیهزاده در پایان تاکید کرد که این رویکرد باید بهعنوان یک الگو و راهبرد مورد توجه صنعت برق ایران قرار گیرد؛ به این معنا که توسعه انرژیهای تجدیدپذیر باید با در نظر گرفتن الزامات پایداری شبکه، ظرفیت مطمئن تولید، امنیت تامین انرژی و شرایط واقعی عرضه و تقاضای برق انجام شود .
