به گزارش انرژی مدیا، وقوع درگیری‌های نظامی اخیر و آسیب‌های ساختاری ناشی از آن، صنعت پتروشیمی ایران را به عنوان شریان اصلی اقتصاد غیرنفتی کشور، با یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها مواجه کرده است . حملات مستقیم به واحدهای تولیدی فرآیندی و مجتمع‌های حیاتی تأمین‌کننده یوتیلیتی (برق، بخار، آب)، شبکه ارتباطی و تولیدی زنجیره پتروشیمی را در بخش‌های بالادست، میان‌دست و پایین‌دست دچار گسست کرده است .
کالبدشکافی کاهش ظرفیت تولید در مواد پایه و بالادستی
بررسی آمارهای استخراج شده نشان می‌دهد میزان خسارت و از مدار خارج شدن مجتمع‌ها به دلیل قطع یوتیلیتی کلیدی شرکت‌های فجر انرژی و مبین انرژی، سبب شده تا سهم عظیمی از ظرفیت اسمی پتروشیمی کشور عملاً غیرقابل دسترس شود.
الفین‌ها (اتیلن، پروپیلن و بوتادین):
اتیلن: در حالی که ظرفیت اسمی تولید اتیلن کشور ۸,۸۰۰ هزار تن است، حملات مستقیم به شرکت‌های بزرگی چون پتروشیمی جم، امیرکبیر و بندر امام و قطع یوتیلیتی سایر واحدها سبب شده که تنها ۱۹ درصد از تولید اتیلن کشور در دسترس باقی بماند (که عمدتاً متکی بر ظرفیت‌های دور از فضای آسیب نظیر پتروشیمی گچساران، شازند، ایلام و تبریز است) .
پروپیلن: ظرفیت اسمی تولید پروپیلن کشور ۱,۳۲۱ هزار تن است که با خروج مستقیم جم، امیرکبیر و بندر امام، تنها ۴۷ درصد از تولید پتروشیمیایی و پالایشگاهی آن (عمدتاً پالایشگاه شازند، پالایشگاه آبادان، ایلام و تبریز) فعال است.
بوتادین: ماده‌ای استراتژیک با ظرفیت اسمی ۲۳۹ هزار تن که با بمباران پتروشیمی جم، امیرکبیر و بندر امام، با افت شدید مواجه شده و تنها ۱۸ درصد تولید آن (توسط پتروشیمی شازند ) زنده مانده است.
محصولات آروماتیک (بنزن، پارازایلین و ارتوزایلین):
گرچه خود مجتمع‌های تولیدکننده آروماتیک (مانند پتروشیمی نوری و بوعلی) هدف مستقیم نبوده‌اند، اما به دلیل فلج شدن زیرساخت‌های جانبی، آسیب فراوانی دیده‌اند؛ به طوری که از ظرفیت اسمی ۶,۴۶۶ هزار تنی محصولات آروماتیک، در حال حاضر تنها ۴ درصد از ظرفیت کل کشور در دسترس است و عملاً زنجیره تولید بنزن و پارازایلین متوقف شده است .
کودهای شیمیایی (اوره و آمونیاک):
ظرفیت اسمی تولید اوره کشور ۹,۸۵۸ هزار تن است . با مورد حمله قرار گرفتن مستقیم مجتمع‌های بزرگی همچون پتروشیمی رازی و پتروشیمی شیراز، تولید اوره با افت شدید روبرو شده و اکنون تنها ۳۱ درصد از ظرفیت تولید کشور در دسترس است .
متانول:
ظرفیت اسمی متانول کشور ۱۷,۲۵۴ هزار تن است. اگرچه مجتمع‌های متانولی هدف مستقیم نبوده‌اند، به علت قطع یوتیلیتی در منطقه عسلویه، در حال حاضر تنها ۲۱ درصد از تولید متانول کشور در دسترس است (که بخش عمده آن به متانول کاوه و پتروشیمی خارک محدود می‌شود).
تحلیل حجم مصرف داخلی، صادرات و برآورد میزان کمبودها
تحلیل توازن میان "مصرف داخل"، "حجم صادرات پیش از جنگ" و "ظرفیت در دسترس فعلی" عمق مساله را در بازارهای داخلی نمایان می‌سازد:
زنجیره اتیلن و پلی‌اتیلن‌ها: در شرایط عادی، کل نیاز اتیلن در داخل تأمین می‌شد و تنها ۴ درصد آن صادر می‌شد . اما در بخش پلی‌اتیلن‌ها (سبک و سنگین) که مصرف داخلی بالایی در صنایع پلاستیک دارد، ظرفیت در دسترس به ۱۸ درصد سقوط کرده است . پیش از این ۵۳ درصد پلی‌اتیلن کشور صادر می‌شد . با ریزش تولید، نه‌تنها صادرات کاملاً قطع شده، بلکه کشور با کمبود شدیدی در تأمین نیاز مصارف داخلی مواجه است.
پروپیلن و پلی‌پروپیلن: کل تولیدات پلی‌پروپیلن کشور پیش از این در داخل مصرف می‌شد (ظرفیت اسمی ۱,۲۰۰ هزار تن) . اکنون با در دسترس بودن تنها ۲۶ درصد از ظرفیت پلی‌پروپیلن، بازار داخلی با کمبود حاد ۷۴ درصدی مواجه است .
اوره و آمونیاک: نیاز داخلی کشور به اوره کشاورزی سالانه ۲,۴۰۰ هزار تن است . خوشبختانه از آنجا که بخش اعظم اوره ایران صادر می‌شد، همان ۳۱ درصد ظرفیت باقی‌مانده فعلی (معادل حدود ۲.۱ میلیون تن تولید واقعی) همچنان موازنه نسبی با نیاز بخش کشاورزی داخل دارد و کمبود شدیدی در بخش کود کشور حس نخواهد شد، هرچند درآمد ارزآوری صادراتی آن کاملاً از دست رفته است .
متانول: مصرف داخل متانول ناچیز است و حدود ۹۶ درصد آن صادر می‌شد . کاهش ظرفیت به ۲۱ درصد عملاً ضربه‌ای مهلک به درآمدهای ارزی کشور است، اما صنایع داخلی متانول‌محور با کمبود حادی روبرو نیستند.
بحران محصولات میانی و فلج شدن صنایع پایین‌دست
بحران در لایه محصولات پایه، بلافاصله به بخش محصولات میانی و پلیمرهای ابتدایی سرایت کرده و صنایع پایین‌دستی متعددی را به تعطیلی کشانده است :
۱. صنایع تایر، لاستیک‌سازی و کفش (بحران کائوچو)
پتروشیمی تخت جمشید به عنوان قطب اصلی تولید کائوچوی مصنوعی (SBR و PBR) کشور با مصرف روزانه ۲۰۰ تا ۲۷۰ تن بوتادین، به دلیل خروج تأمین‌کنندگان خوراک (امیرکبیر،تبریز و جم) و بحران ناپایداری زنجیره بالادست عملاً با توقف مواجه شده است . کل ظرفیت کائوچوی مصنوعی کشور ۱۲۷ هزار تن است که پیش از این ۶۶ درصد آن به مصرف داخلی می‌رسید . اکنون با توقف تخت جمشید، تنها ۲۴ درصد تولید کائوچو (توسط پتروشیمی اراک/شازند) در دسترس است . در حال حاضر صنایع پایین‌دستی مانند تایر خودرو، تسمه‌سازی، نوار نقاله و روکش کابل با کمبود مواد اولیه مواجه شده است.
۲. صنایع نساجی، موکت و گونی‌بافی (بحران پلی‌پروپیلن)
با افت تولید شرکت‌های نوید زرشیمی، رجال و جم‌پیلن، تولید گرید نساجی و فیلم پلی‌پروپیلن به شدت محدود شده است . صنایع پایین‌دستی تولیدکننده الیاف موکت، انواع نخ، گونی، فرش ماشینی و همچنین وسایل یک‌بار مصرف پزشکی با قطع زنجیره تأمین مواجهند و بخش نساجی کشور با شوک قیمت مواد اولیه روبرو شده است .
صنایع لوازم خانگی و قطعات خودرو (بحران استایرن و ABS استایرن مونومر (تولیدی پتروشیمی پارس) به طور کامل متوقف شده است . این محصول ماده اولیه اصلی تولید پلی‌استایرن و ABS است . اکنون تنها ۳۲ درصد از تولید ABS کشور (توسط پتروشیمی تبریز) باقی مانده است . از این رو، صنایع پایین‌دستی تولیدکننده قطعات داخلی خودرو و بدنه لوازم برقی (مانند یخچال و تلویزیون) با خط فقر مواد اولیه مواجه شده‌اند .
صنایع بسته‌بندی و پلاستیک (بحران پلی‌اتیلن)
کمبود شدید اتیلن، پتروشیمی‌های خط لوله اتیلن غرب را متوقف کرده است . پایین‌دست این زنجیره شامل صنایع تولیدکننده لوله‌های پلاستیکی، مخازن، ظروف بسته‌بندی، فیلم‌های بسته‌بندی صنایع غذایی و پوشش کابل با کسری شدید بیش از ۸۰ درصدی در دریافت پلی‌اتیلن سبک و سنگین مواجه هستند .
۳. صنایع ساختمان و لوله‌کشی (بحران PVC)
با آسیب به پتروشیمی بندر امام و اروند، تولید PVC کشور عملاً متوقف شده و تنها ظرفیت کوچک پتروشیمی هگمتانه در دسترس است . ۹۹ درصد PVC در بازار داخل مصرف می‌شد؛ بنابراین صنایع لوله‌سازی و اتصالات ساختمان، پروفیل درب و پنجره و عایق‌ها با بن‌بست کامل تأمین مواجه شده‌اند .
۴. صنایع نساجی و بطری‌های پت (بحران PET)
تولید پلی‌اتیلن ترفتالایتPET در پتروشیمی تندگویان به طور کامل متوقف شده است . این امر صنایع پایین‌دستی تولیدکننده بطری‌های آب معدنی و نوشابه و همچنین الیاف پلی‌استر نساجی را با بحران مطلق روبرو ساخته و کشور را ناچار به واردات اضطراری پت کرده است .
چشم‌انداز و راهکار خروج از تنگنا
کارشناسان معتقدند پایداری صنایع پایین‌دستی کشور مستلزم «بازگردانی اضطراری یوتیلیتی» در فجر و مبین است. بر اساس گزارش‌های فنی، در صورت تأمین برق شبکه و بویلرهای کمکی، می‌توان بخشی از ظرفیت تولید بالادست را احیا و از فلج شدن کامل صنایع پایین‌دستی جلوگیری کرد.
