به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری طی سال‌های گذشته با هدف افزایش بهره‌وری و کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی دنبال شده است، اما شواهد نشان می‌دهد بهبود راندمان آبیاری به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده کاهش فشار بر منابع آب باشد. مسئله اصلی به نحوه استفاده از آب صرفه‌جویی‌شده بازمی‌گردد؛ جایی که افزایش کارایی آبیاری به جای کاهش برداشت، زمینه گسترش سطح زیر کشت و افزایش تولید را فراهم کرده است.
از سوی دیگر، تغییر الگوی کشت، نوع محصولات و میزان نیاز آبی آنها نیز می‌تواند اثر افزایش راندمان را بر میزان برداشت تغییر دهد. به این ترتیب، ممکن است مصرف آب در هر هکتار کاهش پیدا کند، اما مجموع برداشت از منابع آبی همچنان ثابت بماند یا حتی افزایش یابد.
این مسئله با کاهش جریان‌های برگشتی آب به سفره‌های زیرزمینی و رودخانه‌ها پیچیده‌تر می‌شود؛ زیرا بخشی از آبی که در روش‌های سنتی به منابع طبیعی بازمی‌گشت، در سامانه‌های نوین به همان میزان بازگشت ندارد. از این منظر، توسعه تجهیزات آبیاری مدرن بدون کنترل سطح زیر کشت و مدیریت کل برداشت آب، لزوماً به بهبود پایدار وضعیت منابع آبی منجر نخواهد شد.
افزایش راندمان آبیاری لزوماً برداشت آب را کاهش نمی‌دهد
محمد قهدریجانی، دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان ماشین‌ها و ادوات کشاورزی ایران، در گفت‌وگو با انرژی مدیا با اشاره به تفاوت میان افزایش راندمان مصرف آب و کاهش برداشت از منابع آبی اظهار کرد: افزایش راندمان آبیاری الزاماً به معنای کاهش برداشت آب نیست و این دو مفهوم در همه شرایط با یکدیگر همسو نیستند.
وی با توضیح مفهوم راندمان آبیاری گفت: این شاخص به میزان آبی بستگی دارد که از حجم آب استحصال‌شده به زمین و محصول هدف می‌رسد. افزایش راندمان به این معناست که سهم بیشتری از آب برداشت‌شده به مصرف موردنظر اختصاص پیدا کند، اما این اتفاق لزوماً حجم برداشت از منابع آبی را کاهش نمی‌دهد. بنابراین باید میان بهبود عملکرد سامانه آبیاری و کاهش فشار بر منابع آب تفاوت قائل شد.
قهدریجانی با اشاره به تأثیر الگوی کشت بر میزان مصرف آب افزود: تغییر نوع محصولات، سطح زیر کشت و نیاز آبی گیاهان می‌تواند نتیجه افزایش راندمان را تغییر دهد. برای مثال، ممکن است کشاورز با استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری، زمین بیشتری را زیر کشت ببرد یا متناسب با نیاز آبی محصول، دفعات آبیاری را افزایش دهد. در چنین شرایطی، با وجود مصرف کارآمدتر آب و حتی افزایش عملکرد محصول، میزان برداشت از منابع آبی لزوماً کاهش پیدا نمی‌کند.
وی ادامه داد: اگر الگوی کشت و سایر متغیرهای مؤثر بر مصرف آب ثابت بمانند، افزایش راندمان می‌تواند به کاهش برداشت منجر شود؛ اما در عمل عوامل متعددی بر این رابطه اثر می‌گذارند و نمی‌توان میان افزایش راندمان و کاهش برداشت، رابطه‌ای قطعی و همیشگی در نظر گرفت.
دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان ماشین‌ها و ادوات کشاورزی ایران با تأکید بر ضرورت ارزیابی هم‌زمان شاخص‌های بهره‌وری و برداشت آب تصریح کرد: موفقیت طرح‌های بهبود راندمان آبیاری نباید صرفاً بر اساس کارایی تجهیزات یا کاهش تلفات آب سنجیده شود، بلکه باید مشخص شود این اقدامات در نهایت چه تأثیری بر حجم برداشت از منابع آبی، سطح زیر کشت و الگوی تولید محصولات کشاورزی داشته‌اند.
قهدریجانی در پایان با اشاره به ضرورت استفاده از دیدگاه متخصصان مدیریت منابع آب برای بررسی دقیق‌تر این موضوع گفت: ارتباط میان راندمان آبیاری و میزان برداشت آب، به شرایط هر منطقه و مجموعه متغیرهای مؤثر بر تولید بستگی دارد.
صرفه‌جویی آب با گسترش اراضی کشاورزی خنثی شد
دکتر حسین بابازاده، استاد مدیریت منابع آب دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، نیز در گفت‌وگو با انرژی مدیا با اشاره به پیامدهای توسعه سامانه‌های نوین آبیاری اظهار کرد: استفاده از این سامانه‌ها در واحد سطح، میزان مصرف و برداشت آب را کاهش داده است، اما مسئله اصلی این است که بخش قابل‌توجهی از آب صرفه‌جویی‌شده به جای کاهش فشار بر منابع آبی، برای توسعه اراضی کشاورزی مورد استفاده قرار گرفته است.
وی با تشریح تفاوت روش‌های سنتی و نوین آبیاری بیان کرد: در روش‌های سنتی، بخشی از آب مصرف‌شده که به‌عنوان تلفات شناخته می‌شود، مجدداً به سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ می‌کرد یا از طریق زهکش‌ها به رودخانه‌ها بازمی‌گشت. با گسترش روش‌های نوین آبیاری، این جریان‌های برگشتی کاهش یافته و در نتیجه سهم کمتری از آب برداشت‌شده به منابع طبیعی بازمی‌گردد.
بابازاده افزود: در نتیجه این تغییرات، با وجود افزایش راندمان آبیاری، سطح آب زیرزمینی و جریان رودخانه‌ها همچنان روند کاهشی داشته است. بنابراین نمی‌توان صرفاً با استناد به کاهش مصرف آب در واحد سطح، درباره بهبود وضعیت منابع آبی قضاوت کرد.
این استاد مدیریت منابع آب با تأکید بر ضرورت کنترل توسعه اراضی کشاورزی تصریح کرد: هم‌زمان با گسترش سامانه‌های نوین آبیاری، باید توسعه سطح زیر کشت نیز کنترل و متوقف شود. در غیر این صورت، آب صرفه‌جویی‌شده به جای کمک به احیای منابع آبی، زمینه گسترش فعالیت‌های کشاورزی را فراهم می‌کند و فشار بر منابع آب همچنان ادامه خواهد داشت.
در مجموع، افزایش راندمان آبیاری زمانی می‌تواند به بهبود وضعیت منابع آب منجر شود که با کنترل برداشت، اصلاح الگوی کشت و مهار توسعه اراضی کشاورزی همراه باشد. در غیر این صورت، صرفه‌جویی در مقیاس مزرعه به افزایش سطح زیر کشت تبدیل می‌شود و نه‌تنها از فشار بر منابع آبی کاسته نخواهد شد، بلکه ممکن است روند تخریب آبخوان‌ها نیز ادامه پیدا کند./
