به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، افزایش بارشها در ماههای اخیر، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که چه سهمی از بارندگی کشور به تقویت منابع آب سطحی و زیرزمینی منجر میشود و چه میزان از آن بهصورت رواناب از دسترس خارج میشود. در شرایطی که بخشهایی از کشور با کسری مزمن منابع آب مواجهاند، بارشهای شدید و کوتاهمدت لزوماً به معنای بهبود وضعیت ذخایر آبی نیستند.
کاهش نفوذپذیری زمین در اثر توسعه شهری، انباشت کسری رطوبت خاک و نبود زیرساختهای کافی برای جمعآوری و نگهداری رواناب، از عواملی هستند که میتوانند بخش مهمی از بارندگی را به سیلاب تبدیل کنند. نرگس ظلمآبی، کارشناس حوزه آب، در گفتوگو با انرژی مدیا با اشاره به ضرورت تغییر نگاه به مدیریت بارشها معتقد است که کشور برای بهرهبرداری از بارندگیها به مجموعهای از اقدامات آبخیزداری، جمعآوری آبهای سطحی و تغذیه مدیریتشده آبخوانها نیاز دارد.
بارش بیشتر، لزوماً به معنی تولید آب بیشتر نیست
ظلمآبی با اشاره به تفاوت میان بارندگی و میزان تغذیه منابع آب زیرزمینی بیان کرد: «وقتی بارش در قالب سیلاب اتفاق میافتد، بخش قابلتوجهی از آب فرصت نفوذ در زمین را پیدا نمیکند. خاک تا حد مشخصی ظرفیت جذب آب دارد و پس از اشباع شدن، آب اضافی بهصورت رواناب جاری میشود.»
او توضیح داد که کاهش نفوذپذیری زمین در اثر توسعه شهرنشینی و تغییر کاربری اراضی نیز در تشدید این وضعیت مؤثر است. توسعه شهرکها، گسترش فعالیتهای صنعتی و افزایش سطوح نفوذناپذیر شهری باعث میشود آب باران بهجای نفوذ در زمین، روی سطح جاری شود.
از سوی دیگر، در ابتدای فصل بارندگی، بخشی از آب ابتدا کسری رطوبت خاک را جبران میکند و تنها پس از آن امکان تبدیل شدن به رواناب و تغذیه منابع آبی افزایش مییابد. بنابراین، بارشهای شدید و کوتاهمدت، بهویژه در مناطق خشک، میتوانند بیشتر به شکل سیلاب ظاهر شوند تا تغذیه منابع زیرزمینی.
ضرورت استحصال رواناب
این کارشناس حوزه آب با تأکید بر امکان بهرهبرداری از روانابها گفت: «برای جلوگیری از خروج آب از دسترس، باید مجموعهای از اقدامات جمعآوری و نگهداری آب سطحی در دستور کار قرار گیرد.»
به گفته او، بخشی از این اقدامات میتواند شامل احداث بندهای تاخیری، اجرای طرحهای آبخیزداری در بالادست حوضهها و ایجاد سازههای مناسب برای تغذیه مدیریتشده آبخوانها باشد.
در مناطق خشک میتوان با ایجاد سازههای کوچک و دایکهای کوتاه، سرعت حرکت رواناب را کاهش داد و فرصت بیشتری برای نفوذ آب به زمین فراهم کرد. همچنین در برخی مناطق امکان استفاده از چاههای مناسب برای تزریق آب و تغذیه مصنوعی آبخوانها وجود دارد. البته انتخاب محل اجرای این طرحها باید بر اساس ویژگیهای زمینشناختی و شرایط هر حوضه آبریز انجام شود.
ظلمآبی تأکید کرد که همه روانابها نیز نباید در محل متوقف شوند. بخشی از جریان آب باید مسیر طبیعی خود را به سمت دریاچهها و تالابها طی کند. برای نمونه، رواناب حوضه ارومیه باید به دریاچه ارومیه برسد و جریانهای حوضه کرخه نیز در نهایت به تالاب هورالعظیم و رواناب حوضه مارون و جراحی به تالاب شادگان وارد شوند. بنابراین، هدف از استحصال آب، جلوگیری از خروج بیرویه رواناب نیست، بلکه باید میان تغذیه منابع زیرزمینی، ذخیرهسازی و حفظ جریانهای زیستمحیطی تعادل برقرار شود.
مدیریت آب؛ مسئلهای فراتر از وزارت نیرو
این کارشناس در پاسخ به پرسشی درباره میزان اجرای چنین اقداماتی در کشور، با اشاره به تعدد دستگاههای مسئول گفت: «نمیتوان درباره عملکرد همه دستگاهها یک حکم کلی صادر کرد.»
بخشی از اقدامات آبخیزداری در حوزه مسئولیت وزارت جهاد کشاورزی قرار دارد، اما جمعآوری آبهای سطحی شهری به شهرداریها مربوط میشود و زیرساختهای تأمین آب اضطراری نیز دستگاههای دیگری را درگیر میکند.
او با بیان اینکه مسئله اصلی فقط تدوین قوانین و دستورالعملها نیست، افزود: «در بسیاری از حوزهها قانون و دستورالعمل وجود دارد، اما در مرحله اجرا، همه عوامل محیطی و آثار متقابل تصمیمها در نظر گرفته نمیشوند.»
برای مثال، باید بررسی شود که معماری شهری، شیببندی معابر، طراحی ساختمانها و شبکه جمعآوری آبهای سطحی تا چه اندازه با شرایط اقلیمی کشور سازگار هستند.
ظلمآبی با اشاره به تجربه سیلاب سال ۱۳۹۸ در خوزستان اظهار کرد: سیلاب علاوه بر خسارتهایی که به همراه داشت، در برخی مناطق برکاتی نیز ایجاد کرد. برای نمونه، در بخشهایی از خوزستان، ورود سیلاب به جلگه و اراضی کشاورزی به بهبود شرایط خاک کمک کرد و آثار نامطلوب گردوغبار خاک در سالهای بعد کاهش یافت.
این تجربه نشان میدهد که سیلاب را نمیتوان صرفاً پدیدهای مخرب دانست، بلکه باید برای مدیریت آن و بهرهگیری از آثار مثبتش برنامه داشت.
ضرورت یکپارچگی زیرساختها
او یکی از مشکلات اصلی مدیریت آب در کشور را تفکیک مسئولیتها میان دستگاههای مختلف دانست و گفت: «اکنون در نقطهای قرار داریم که حل مسائل آب به همکاری بینبخشی نیاز دارد.»
برای مثال، موضوع جمعآوری آبهای سطحی نباید صرفاً در محدوده وظایف شهرداری باقی بماند، بلکه باید با شبکه فاضلاب، زیرساختهای شهری و برنامههای مدیریت منابع آب ارتباط داشته باشد.
به اعتقاد این کارشناس، حرکت به سمت یکپارچگی سازمانی و زیرساختی میتواند بخشی از مشکلات موجود را برطرف کند. در این چارچوب، لازم است اقدامات پراکنده دستگاهها در قالب یک سیاست مشترک و نظام حکمرانی منسجم قرار گیرند.
ظلمآبی همچنین بر نقش شهروندان و فعالان اقتصادی در مدیریت رواناب تأکید کرد و افزود: «مسئولیت مدیریت آب فقط بر عهده دستگاههای اجرایی نیست. صاحبان کسبوکار، سازندگان ساختمانها و شهروندان نیز میتوانند در طراحی و بهرهبرداری از ساختمانها، تمهیداتی برای جمعآوری و استفاده از آب باران در نظر بگیرند تا تمام رواناب به شبکه فاضلاب وارد نشود و در زمان بارندگیهای شدید موجب سرریز شبکه و بروز خسارت نشود.»
او در پایان با تأکید بر ضرورت پذیرش اشتباهات گذشته گفت: «در بسیاری از موارد، اقدامات انجامشده کاملاً بینتیجه نبوده، اما شیوه اجرای آنها با شرایط واقعی سرزمین تناسب نداشته است.»
به گفته او، اکنون که منابع محدودتر شده و تجربههای مثبت و منفی گذشته در اختیار ما قرار دارد، باید با نگاه تازهای به حل مسائل آب بپردازیم. اگر اشتباهات را بپذیریم و به آگاهی حاصل از آن برای تغییر رفتار و سیاستگذاری برسیم، امکان اصلاح مسیر وجود دارد؛ در غیر این صورت، با تکرار همان شیوههای پیشین، دوباره به نتایج قبلی خواهیم رسید.
ظلمآبی تأکید کرد که حل مسئله آب به خرد جمعی و مشارکت همه بخشها نیاز دارد و هیچ دستگاهی بهتنهایی قادر به مدیریت این مسئله نیست./
