به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، آب تهران از دو منبع سطحی و زیرزمینی تأمین میشود، اما این دو منبع با سرعتهای متفاوتی تغییر میکنند. حجم ذخایر سدها ممکن است ظرف چند ماه افزایش یابد، اما سطح آبهای زیرزمینی که سالها بیش از میزان تغذیه طبیعی از آنها برداشت شده، بهسادگی و در کوتاهمدت احیا نمیشود. از همین رو، افزایش بارندگی و بهبود ذخایر سدها به معنای بهبود وضعیت آبی پایتخت نیست.
ارزیابی وضعیت منابع آب تهران، علاوه بر ذخایر سدها، به شاخصهایی مانند تراز چاههای مشاهدهای و روند تغییرات آن در دورهای چندساله نیاز دارد؛ شاخصهایی که نشان میدهند آیا فشار بر منابع زیرزمینی کاهش یا افزایش داشته است.
پایتخت گرفتار کسری ساختاری آب
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، در گفتوگو با انرژی مدیا با اشاره به تداوم ناترازی منابع و مصارف آب تهران اظهار کرد: بهبود وضعیت بارندگی در یک فصل یا حتی چند سال نمیتواند کمبود انباشته منابع آبی پایتخت را جبران کند.
او با بیان اینکه میزان مصرف آب تهران از توان اکولوژیک طبیعی این منطقه فراتر رفته است، گفت: پایتخت بهطور مستمر با کسری منابع آب مواجه است و این ناترازی صرفاً به دورههای خشکسالی محدود نمیشود. در واقع، حتی در سالهایی که وضعیت بارش بهتر است، فاصله میان منابع آبی در دسترس و میزان مصرف همچنان وجود دارد.
وظیفه افزود: در سالهای خشک، به دلیل کاهش ورودی منابع آب و افت میزان بارندگی، شدت این کسری بیشتر میشود. بنابراین، نباید بارشهای مقطعی را به معنای رفع بحران آب تهران تلقی کرد؛ چراکه حل این مسئله به اصلاح الگوی مصرف و متناسبسازی تقاضا با ظرفیت طبیعی منابع آب نیاز دارد.
تهران در مرز ظرفیت آبی
خسرو رفیعی، کارشناس حوزه آب نیز در گفتوگو با انرژی مدیا با اشاره به اهمیت بارشهای اخیر در بهبود وضعیت منابع آبی تهران، تأکید کرد که بارندگی بهتنهایی نمیتواند مشکلات ساختاری و بلندمدت منابع آب پایتخت را برطرف کند.
او با بیان اینکه فرونشست زمین یکی از جدیترین بحرانهای زیستمحیطی تهران به شمار میرود، اظهار کرد: فرونشست پدیدهای نیست که با چند دوره بارندگی یا حتی بارشهای مستمر در طول سال بهسادگی متوقف شود. این پدیده حاصل فشار طولانیمدت بر منابع آب زیرزمینی است و کاهش آن به زمان و اصلاح الگوی بهرهبرداری از منابع آب نیاز دارد.
رفیعی افزایش جمعیت تهران را یکی دیگر از عوامل تشدیدکننده بحران آب دانست و گفت: افزایش بیرویه جمعیت، فشار بر منابع آب و زیرساختهای تأمین و توزیع را افزایش داده است. تهران از نظر ظرفیت منابع آبی، توان پذیرش جمعیت فعلی و روند رو به رشد آن را ندارد و جمعیت این شهر نباید از پنج میلیون نفر فراتر میرفت.
این کارشناس حوزه آب همچنین با اشاره به وضعیت ذخایر سدهای تهران، یادآور شد که بخش قابلتوجهی از ظرفیت مخازن همچنان خالی است و در حال حاضر حدود دو سوم حجم سدها خالی مانده است. بنابراین، بهبود شرایط بارندگی نباید به معنای پایان بحران آب تلقی شود.
او در ادامه، رعایتنشدن الزامات و قوانین مرتبط با آب در ساختوسازهای شهری را از دیگر عوامل تشدید بحران دانست و بر ضرورت توجه شهرداری به ظرفیت منابع آب در برنامهریزی و توسعه شهری تأکید کرد.
به اعتقاد رفیعی، مدیریت بحران آب تهران صرفاً با اتکا به بارندگی امکانپذیر نیست و کنترل جمعیت، حفاظت از منابع آب زیرزمینی، مقابله با فرونشست و اصلاح رویههای توسعه شهری باید در کانون سیاستگذاری قرار گیرد.
بارش یک فصل چه تغییری ایجاد میکند؟
بارندگی در حد میانگین بلندمدت، اگرچه میتواند از تشدید کسری منابع آب جلوگیری کند، اما به معنای جبران کمبودهای انباشته نیست. ترمیم این شکاف به چند سال بارندگی بالاتر از میانگین بلندمدت نیاز دارد؛ آن هم در شرایطی که میزان مصرف نیز متناسب با ظرفیت طبیعی منابع آب مدیریت شود.
واکنش منابع مختلف به بارش یکسان نیست. افزایش بارندگی معمولاً در ورودی سدها زودتر نمایان میشود، اما آبخوانها برای بازیابی به زمان بیشتری نیاز دارند. بخشی از بارش پیش از نفوذ به لایههای زیرزمینی تبخیر میشود یا بهصورت رواناب و سیلاب از دسترس خارج میشود. از همین رو، افزایش ذخایر سدها لزوماً به معنای احیای منابع آب زیرزمینی نیست.
تفاوت اصلی به سازوکار تغذیه این دو منبع بازمیگردد. سدها آب را از طریق رودخانهها و رواناب دریافت میکنند و به همین دلیل، افزایش ورودی و حجم مخازن پس از بارش یا ذوب برف میتواند در همان فصل قابل مشاهده باشد. در مقابل، تغذیه آبخوانها مستلزم نفوذ آب از میان لایههای خاک و رسوبات است؛ فرایندی که بسته به جنس زمین، عمق آبخوان و شرایط هیدروژئولوژیک منطقه، ممکن است ماهها یا حتی سالها زمان ببرد.
علاوه بر این، در آبخوانهایی که طی سالهای گذشته با برداشت بیش از ظرفیت مواجه بودهاند، جبران کسری ذخیره به زمان نیاز دارد و افزایش سطح آب زیرزمینی ممکن است با تأخیر قابل مشاهده باشد. بنابراین، ممکن است ذخایر سدها افزایش یابد، اما چاههای مشاهدهای همچنان افت سطح آب یا ثبات نسبی آن را نشان دهند.
توزیع و شکل بارش نیز در میزان تغذیه منابع آب اهمیت دارد. بارش برف در ارتفاعات که بهتدریج ذوب میشود، فرصت بیشتری برای نفوذ آب فراهم میکند؛ در مقابل، بارشهای شدید و کوتاهمدت سهم بیشتری در ایجاد رواناب و سیلاب دارند و الزاماً به تغذیه آبخوانها منجر نمیشوند.
برای ارزیابی بهبود واقعی وضعیت منابع زیرزمینی نیز نباید به افزایش بارش نسبت به سال قبل اتکا کرد. روند تغییر سطح آب در چاههای مشاهدهای، معیار دقیقتری برای سنجش وضعیت آبخوانهاست. توقف روند افت و افزایش پایدار سطح آب زیرزمینی در یک دوره چندساله میتواند نشانهای از بهبود باشد؛ تغییری که با یک فصل بارندگی بهتنهایی قابل اثبات نیست./
