به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، طبق گزارش «بررسی وضعیت منابع آب سطحی کشور در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵» که مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در مهرماه ۱۴۰۵ منتشر کرده، حدود نیمی از مجموع بارندگی سالانه کشور تنها در دو ماه آذر و فروردین ثبت شده است. در همین دوره، بارندگی زمستان سال گذشته ۲۱ درصد کمتر از متوسط بلندمدت بود، اما بارش بهار امسال ۲۹ درصد از این متوسط فراتر رفت. این اختلاف از منظر مدیریت منابع آب اهمیت دارد؛ چراکه بارندگی در تمام فصلها نقش یکسانی در تأمین نیازهای آبی ندارد. بخشی از آب مورد نیاز تابستان از ذخایری تأمین میشود که در ماههای سرد سال شکل گرفتهاند و تغییر زمان بارندگی میتواند برنامهریزی برای بهرهبرداری از این منابع را دشوار کند.
نیمی از بارندگی در دو ماه
مجموع بارندگی کشور در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به ۲۴۱.۸ میلیمتر رسید. با این حال، بررسی توزیع ماهانه نشان میدهد سهم ماههای مختلف از این میزان تفاوت قابلتوجهی داشته است. آذر و فروردین در مجموع حدود ۱۲۱.۶ میلیمتر بارندگی دریافت کردند؛ یعنی نزدیک به نیمی از کل بارش سالانه کشور تنها در دو ماه اتفاق افتاده است.
این تمرکز زمانی برای مدیریت منابع آب اهمیت ویژهای دارد. بارندگی در تمام ماههای سال کارکرد یکسانی ندارد و تأثیر آن بر جریان رودخانهها، ذخیره برف، رطوبت خاک و منابع زیرزمینی متفاوت است. بارشی که در دوره سرد سال به شکل برف در ارتفاعات ذخیره میشود، میتواند با ذوب تدریجی در ماههای بعد به جریان رودخانهها کمک کند. در مقابل، بارندگی شدید در مدت کوتاه ممکن است حجم زیادی رواناب ایجاد کند که امکان ذخیره یا استفاده از تمام آن وجود نداشته باشد. البته تمرکز بارندگی در دو ماه بهتنهایی به معنای وقوع بارشهای شدید یا سیلابی نیست و برای چنین نتیجهگیری باید شدت و مدت بارش در هر حوضه آبریز بررسی شود.
تفاوت سهم فصلها نیز قابلتوجه است. حدود ۲۶ درصد بارندگی سالانه در پاییز، ۳۵ درصد در زمستان، ۳۶ درصد در بهار و تنها سه درصد در تابستان ثبت شده است؛ بنابراین تأمین آب در ماههای گرم بیش از آنکه به بارندگی همان فصل وابسته باشد، به ذخایر ایجادشده در ماههای قبل متکی است. این موضوع اهمیت ظرفیت ذخیرهسازی و زمانبندی بهرهبرداری از مخازن را افزایش میدهد.
برای برنامهریزی منابع آب، صرف اطلاع از مجموع بارندگی بهار کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود چه میزان از آن به جریان رودخانهها تبدیل شده، چه مقدار وارد مخازن شده و چه سهمی از این آب در ماههای بعد قابل استفاده بوده است.
تفاوت باران بهاری و برف زمستانی
یکی از ویژگیهای سال آبی گذشته، اختلاف میان وضعیت بارندگی زمستان و بهار بود. بارش زمستان حدود ۲۱ درصد کمتر از متوسط بلندمدت ثبت شد، در حالی که بهار با دریافت حدود ۸۷.۸ میلیمتر بارندگی، نزدیک به ۲۹ درصد بیشتر از متوسط بلندمدت بارش داشت. این جابهجایی زمانی از منظر تأمین آب اهمیت دارد؛ زیرا بخشی از جریان رودخانهها در ماههای گرم از ذوب برف ذخیرهشده در ارتفاعات تأمین میشود.
برف برخلاف باران، تمام آب خود را بلافاصله وارد رودخانه نمیکند. در صورت مناسب بودن شرایط دمایی، ذخایر برفی میتوانند تا ماههای بعد باقی بمانند و با ذوب تدریجی، جریان آب را در دوره افزایش مصرف تقویت کنند. در مقابل، بارندگی بهاره ممکن است در زمانی وارد رودخانه شود که امکان ذخیره تمام آن وجود نداشته باشد یا نیاز مصرفکنندگان هنوز به بیشترین میزان نرسیده باشد.
البته نمیتوان نتیجه گرفت افزایش بارندگی بهار در سال گذشته نتوانسته کمبود ذخایر برفی را جبران کند. برای بررسی این موضوع، اطلاعات مربوط به پوشش برف، رواناب و وضعیت مخازن در ابتدای فصل گرم ضروری است. آنچه آمارها نشان میدهند، تفاوت زمان وقوع بارندگی و ضرورت بررسی پیامدهای آن در هر حوضه آبریز است.
افزایش دما نیز در این زمینه اهمیت دارد. میانگین دمای کشور در سال آبی گذشته به ۱۹.۴ درجه سلسیوس رسید که ۱.۲ درجه بیشتر از متوسط بلندمدت بود. دما بر مدت باقی ماندن برف در ارتفاعات، زمان ذوب آن و میزان تبخیر اثر میگذارد. بنابراین بررسی بارندگی بدون توجه به شرایط دمایی نمیتواند تصویر کاملی از منابع آب قابلدسترس در تابستان ارائه کند.
مدیریت سدها در زمان تغییر بارش
مدیریت سدها بر تنظیم فاصله زمانی میان ورود و مصرف آب استوار است. آب در ماههای مختلف وارد مخزن میشود، اما زمان مصرف آن لزوماً با زمان ورود یکسان نیست. بهرهبردار باید با توجه به حجم ذخیره، پیشبینی جریان ورودی، نیاز مصرفکنندگان و الزامات ایمنی تصمیم بگیرد چه میزان آب نگهداری و چه حجمی رهاسازی شود.
در سال آبی گذشته، مجموع ورودی مخازن سدهای کشور به ۴۷.۱۷ میلیارد مترمکعب رسید که ۶۴ درصد بیشتر از سال قبل بود. در همین دوره، خروجی مخازن ۴۱.۲۱ میلیارد مترمکعب ثبت شد و نسبت به سال گذشته ۲۰ درصد افزایش یافت. حجم آب موجود در مخازن نیز در پایان سال آبی به ۲۴.۶۴ میلیارد مترمکعب رسید.
تفاوت رشد ورودی و خروجی نشان میدهد بخشی از افزایش جریان ورودی به تقویت ذخایر کمک کرده است. البته موجودی نهایی مخازن تنها به میزان بارندگی وابسته نیست و سیاست بهرهبرداری نیز در آن نقش دارد. در سال گذشته، راهبرد آبگیری حداکثری مخازن و کنترل خروجیها با هدف تأمین برق از عوامل مؤثر بر افزایش ذخایر بود.
در دورههایی که بارندگی در چند مقطع محدود متمرکز میشود، پیشبینی جریان ورودی اهمیت بیشتری پیدا میکند. نگهداری آب میتواند امکان استفاده از آن را در ماههای بعد افزایش دهد، اما بهرهبردار باید ظرفیت لازم برای مدیریت ورودیهای احتمالی را نیز در نظر بگیرد. از سوی دیگر، رهاسازی آب برای تأمین نیازهای پاییندست یا تولید برق، بر ذخیره قابلاستفاده در آینده اثر میگذارد؛ بنابراین ارزیابی عملکرد سدها تنها بر اساس درصد پرشدگی آنها امکانپذیر نیست. برای بررسی کیفیت بهرهبرداری باید تغییرات ماهانه ذخایر، میزان ورودی و خروجی و تعهدات تأمین آب مشخص باشد. این اطلاعات بهویژه زمانی اهمیت دارند که زمان وقوع بارندگی با الگوی معمول سالهای گذشته تفاوت پیدا میکند.
برقآبیها و زمان دسترسی به آب
وابستگی نیروگاههای برقآبی به زمان دسترسی به آب، این موضوع را به بخش انرژی نیز مرتبط میکند. میزان تولید این نیروگاهها به جریان آب، ارتفاع مؤثر آب و شرایط بهرهبرداری وابسته است. به همین دلیل، امکان استفاده از ظرفیت آنها در ماههای مختلف یکسان نیست و با وضعیت منابع آب تغییر میکند.
در تابستان که مصرف برق افزایش پیدا میکند، ظرفیت نیروگاههای برقآبی اهمیت بیشتری مییابد؛ با این حال، استفاده از این ظرفیت به میزان آبی بستگی دارد که در زمان مورد نیاز در دسترس است. اگر بخش بزرگی از جریان ورودی در ماههای قبل اتفاق افتاده باشد، استفاده از آن برای تولید برق در دوره اوج مصرف به ظرفیت ذخیرهسازی و برنامه مناسب بهرهبرداری نیاز دارد.
تولید برقآبی لزوماً به معنای مصرف نهایی آب نیست؛ آبی که از توربین عبور میکند معمولاً به مسیر رودخانه بازمیگردد و میتواند برای مصارف پاییندست استفاده شود. با این حال، زمان رهاسازی آن اهمیت دارد. ممکن است زمان مطلوب تولید برق با برنامه تأمین آب کشاورزی یا سایر نیازهای پاییندست کاملاً منطبق نباشد. در چنین شرایطی، هماهنگی میان مدیریت مخازن و برنامه تولید برق ضروری است.
از آمار مجموع ورودی و خروجی سدهای کشور نمیتوان نتیجه گرفت که تولید برقآبی در سال گذشته چه میزان تغییر کرده است. برای چنین ارزیابیای به اطلاعات تولید ماهانه نیروگاهها و وضعیت مخازن آنها نیاز است. با این حال، الگوی بارندگی سال گذشته نشان میدهد برنامهریزی برای تولید برقآبی باید با زمان ورود آب و تعهدات تأمین سایر مصارف هماهنگ باشد.
کشاورزی و فاصله بارش تا مصرف
در بخش کشاورزی نیز زمان دسترسی به آب اهمیت مستقیمی دارد. نیاز آبی محصولات در طول دوره رشد یکسان نیست و به نوع محصول، مرحله رشد و شرایط دمایی بستگی دارد؛ بنابراین بارندگی زمانی بیشترین اثر را بر کاهش نیاز به آبیاری دارد که با دوره نیاز گیاه هماهنگ باشد یا بتوان آب حاصل از آن را برای استفاده در زمان مناسب ذخیره کرد.
در سال آبی گذشته، تابستان تنها سه درصد از مجموع بارندگی کشور را به خود اختصاص داد. این وضعیت نشان میدهد تأمین آب کشاورزی در ماههای گرم به منابعی وابسته است که پیشتر ذخیره شدهاند. حتی اگر بارندگی بهاره مناسب باشد، نیاز آبی محصولات تابستانه ممکن است در ماههایی ادامه پیدا کند که بارندگی مستقیم بسیار محدود است.
این مسئله بر تصمیمگیری درباره نوع محصول و سطح زیرکشت نیز اثر دارد. کشاورز برای برنامهریزی تولید باید بداند در ماههای حساس رشد، چه میزان آب در اختیار خواهد داشت. اگر تخصیص آب تنها بر پایه مجموع بارندگی سالانه انجام شود، ممکن است برآورد دقیقی از منابع قابلتأمین در دوره مصرف به دست نیاید.
در چنین شرایطی، اطلاعرسانی درباره وضعیت مخازن و برآورد جریان ورودی ماههای آینده میتواند به تنظیم برنامه کشت کمک کند. همچنین هماهنگی میان برنامه رهاسازی سدها و نیازهای فصلی کشاورزی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
الگوی بارندگی سال گذشته نشان میدهد مدیریت منابع آب به محاسبه مجموع بارش سالانه محدود نمیشود. برای تأمین آب کشاورزی، بهرهبرداری از سدها و تولید برقآبی باید مشخص باشد که آب چه زمانی وارد سامانه تأمین میشود و تا چه زمانی امکان استفاده از آن وجود دارد. تفاوت میان زمان ورود و مصرف آب، مسئلهای است که باید در برنامهریزی سال آبی جدید جایگاه مشخصتری پیدا کند./
