به گزارش انرژی مدیا (آریا اکوپرس)، سال گذشته گمان میرفت زمستان سختی در پیش است؛ زیرا تأمین روزانه ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب کسری گاز، کار دشواری به نظر میرسید. آن زمان کسی تصور نمیکرد یک سال بعد با کسری بحرانیتری تا سطح ۵۳۰ میلیون مترمکعب در روز مواجه شویم. اگر سال گذشته با تعطیلی ادارات و مدارس و سهمیهبندی گاز صنایع و نیروگاهها از زمستان عبور کردیم، امسال ممکن است با سناریوی دشوارتری، از جمله محدودیت گاز در برخی شهرهای استانهای شمالی و حتی روستاهای دورافتادهتر از خطوط لوله، روبهرو شویم.
حملات به چهار پالایشگاه گازی در اسفند ۱۴۰۴ حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت تولید و فرآورش گاز را از مدار خارج کرد. مقامهای شرکت ملی گاز اعلام کردهاند حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیبدیده تا پیش از زمستان به مدار بازمیگردد؛ بنابراین، حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیبدیده همچنان خارج از مدار باقی خواهد ماند. این در حالی است که حتی پیش از جنگ نیز در روزهای اوج مصرف زمستانی، حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب کسری گاز وجود داشت. بر این اساس، با احتساب ظرفیت بازیابینشده، میزان کسری احتمالی میتواند به ۴۸۰ تا ۵۳۰ میلیون مترمکعب در روز برسد.
هرچند برخی فعالان این حوزه احتمال کسری ۵۰۰ میلیون مترمکعبی را بدبینانه میدانند، اما آنها نیز بر شرایط دشوار تأمین گاز، احتمال محدودیت در گازرسانی به برخی شهرها و روستاها و ضرورت حرکت به سمت تغییر سوخت مصرفی در مناطق دوردست تأکید دارند.
۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت گاز هنوز به مدار بازنگشته است
بابک راجی، کارشناس انرژی، در گفتوگو با انرژیمدیا در تشریح وضعیت تولید و مصرف گاز گفت: «روزانه ۱۱۰۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز داریم که از میدانهای گازی برداشت میشود و به پالایشگاههای گازی انتقال پیدا میکند. پالایشگاهها وظیفه فرآورش گاز را برعهده دارند و محصولاتی مانند اتان، متان، بوتان، پروپان و در برخی پالایشگاهها گاز میعانی نیز تولید میکنند.»
به گفته او، ۱۳ پالایشگاه در پارس جنوبی قرار دارند و دیگر پالایشگاهها شامل بیدبلند در بهبهان، فجر جم، پارسیان، سرخون و قشم، شهید هاشمینژاد یا همان سرخس در خراسان و پالایشگاه ایلام در استان ایلام هستند. بر این اساس، بیشترین تعداد پالایشگاهها در منطقه پارس جنوبی قرار دارد و حدود ۷۰ درصد گاز کشور در این منطقه تولید میشود.
راجی خاطرنشان کرد: «ظرفیت تولید گاز شیرین توسط پالایشگاهها که به خطوط سراسری تزریق میشود و مانند رگهای خونی گاز را به صنایع، بخش خانگی و... میرساند، روزانه ۸۴۰ میلیون مترمکعب است. در پارس جنوبی روزانه ۷۰۰ میلیون مترمکعب گاز تصفیهنشده یا گاز غنی از سکوها در فراساحل برداشت میشود و به منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس که پالایشگاهها در آن قرار دارند، ارسال میشود. ۱۳ پالایشگاه در دو سایت یک در عسلویه و سایت دو در کنگان مسئولیت دارند عملیات فرآوری را انجام دهند، ترکیبهای مختلف را جداسازی کنند و برای مصرفکننده بفرستند.
یکی از مهمترین ترکیبها متان است که همان گاز شیرین بوده و وارد خطوط سراسری میشود. در کنار آن، اتان بهعنوان خوراک مجتمعهای پتروشیمی نیز تولید میشود که در پتروشیمیها به اتیلن و پلیاتیلن سبک و سنگین تبدیل میشود و در نهایت محصولات پلاستیکی از این فرآوری به دست مردم میرسد. پروپان و بوتان نیز بهاصطلاح با نام گاز مایع شناخته میشوند که همان گاز کپسول و پیکنیکهاست. این محصول نیز به پتروشیمیها تحویل داده میشود و مصرف صادراتی هم دارد. بهصورت گرم بار تریلی میشود و به پاکستان فرستاده میشود. پیشتر از طریق کشتی و خطوط حملونقل دریایی نیز به کشورهای هدف ارسال میشد. علاوه بر ترکیبات فوق، گاز میعانی را داریم که تمامی آن به پالایشگاه ستاره خلیج فارس در بندرعباس فرستاده میشود و مقداری هم به پتروشیمی نوری، از زیرمجموعههای هلدینگ خلیج فارس، داده میشود.»
پارس جنوبی؛ نقطه اصلی آسیب در زنجیره تأمین گاز
این کارشناس انرژی متذکر شد: «از ۷۰۰ میلیون مترمکعب گازی که از میدانهای عسلویه به پالایشگاهها ارسال میشود، روزانه ۶۰۰ میلیون مترمکعب گاز شیرین در اوج سرما به خطوط سراسری تحویل داده میشود. پیش از جنگ، بهطور میانگین در طول یک سال روزانه ۲۵۰ میلیون مترمکعب کسری گاز داشتیم. این کسری در ماههای گرم ۱۵۰ میلیون مترمکعب در روز و در ماههای سرد ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز بود.»
راجی با بیان اینکه در زمان اوج مصرف، از ۸۴۰ میلیون مترمکعب گاز تولیدی، ۶۰۰ میلیون مترمکعب در عسلویه تولید میشد، عنوان کرد: «پس از جنگ میزان تولید به ۳۷۰ میلیون مترمکعب در روز سقوط کرد، اما طی ماههای گذشته با اقدامات کوتاهمدت و فوری که انجام شد، ظرفیت تولید تا ۴۵۰ میلیون مترمکعب در روز در پارس جنوبی افزایش یافت. با این حال، هنوز تا میزان گازی که پیش از جنگ در این منطقه تولید میشد، ۱۳۰ میلیون مترمکعب عقبماندگی وجود دارد.»
سه استان شمالی در انتهای خط انتقال گاز
او یادآور شد: «در سالهای گذشته با تعطیل کردن ادارات، مراکز فرهنگی، ورزشی و مدارس و همچنین سهمیهبندی گاز صنایع و نیروگاهها، تلاش میشد عدد تولید و مصرف به یکدیگر نزدیک شود. اما امسال ۱۳۰ میلیون مترمکعب دیگر نیز کسری اضافه شده است؛ بنابراین صرفاً با تعطیلی این مراکز نمیتوان کسری را پوشاند. در نتیجه، امسال استانهایی که در انتهای خطوط لوله گاز قرار دارند، با قطعی گاز مواجه خواهند شد. این استانها شامل گلستان، مازندران و خراسان شمالی هستند و به نظر میرسد قطع گاز آنها اجتنابناپذیر باشد.»
راجی افزود: «اینکه دولت برای رساندن گاز به این استانها آیا سیاست ویژهای در دستور کار دارد یا خیر، هنوز اطلاعرسانی نشده است. اخیراً آقای توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز، در رسانهها از مصرفکنندگان استانهای تهران، البرز و سمنان خواستند که در مصرف گاز صرفهجویی کنند و تا دو درجه دمای محیط خانههایشان را کاهش دهند تا بتوانند گاز را به سه استان شمالی انتهای خطوط گاز برسانند و فشار قطعی گاز در این استانها را تا حدی کم کنند.»
چهار مانع برای واردات گاز از ترکمنستان
آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران نیز در گفتوگو با انرژیمدیا، در بررسی راههای تأمین کسری گاز در زمستان به موضوع واردات گاز از ترکمنستان اشاره کرد و گفت: «گاز ترکمنستان هم گران است و هم دولت ترکمنستان پول گاز را نقداً مطالبه میکند. ضمن آنکه میزان گازی که انتقال میدهد نمیتواند نیاز کشور را رفع کند. میزان گاز قابل صادرات از ترکمنستان به ایران روزانه در حد ۲۰ تا ۲۵ میلیون مترمکعب است که با نیاز ما همخوانی ندارد. قیمت این گاز نیز بالاست و نمیصرفد دولت گاز گران را خریداری کند و مردم با قیمتهای نازل یارانهای آن را در بخاریها بسوزانند. از سوی دیگر، ترکمنستان برای صادرات گاز قرارداد یکساله منعقد میکند که مطلوب ایران نیست.»
برآورد ۵۰۰ میلیون مترمکعبی؛ سناریوی بدبینانه یا واقعیت زمستان؟
او با اشاره به کسری ۵۰۰ میلیون مترمکعبی گاز که از سوی برخی کارشناسان مطرح شده است، گفت: «۵۰۰ میلیون مترمکعب کسری که از سوی برخی اعلام میشود، فقط در شرایط خاص ممکن است اتفاق بیفتد. عملاً میزان ناترازی که به احتمال زیاد با آن مواجه هستیم تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب برآورد میشود. تا سال گذشته در فصل سرد سال کسری گاز بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب بود و امسال حداکثر به ۴۰۰ میلیون مترمکعب میرسد.»
بهینهسازی مصرف؛ تنها راهکار فوری برای کاهش ناترازی
نجفی با بیان اینکه تنها راه عبور از این ناترازی، بهینهسازی مصرف انرژی است که با اصلاح ساختارهای مصرفی و فرهنگی امکانپذیر خواهد بود، تصریح کرد: «اینکه تجهیزات بهینهسازی در اختیار مصرفکنندگان قرار گیرد، موضوعی بود که سالها درباره ضرورت آن صحبت میشد، اما همه دولتهای گذشته در این خصوص کاهلی کردند. نتیجه این کاهلی نیز امروز در کسریها قابل مشاهده است. با این همه، امروز هم ناگزیر هستیم در بخش مصرف شروع به اصلاحات کنیم. در اقدامات عاجل، موتورخانه ساختمانها باید اصلاح شود. مردم برای گذاشتن عایقهای حرارتی، بهخصوص برای در و پنجرهها، تشویق شوند تا مصرف پرت گاز کاهش یابد. در منازلی که هنوز بهوسیله بخاری گرم میشوند، باید فضای گرم خانه محدود شود و همه فضاهای منازل گرم نشود. یکی از بدمصرفیهایی که از گذشته داشتیم این بوده که کل یک واحد مصرفی را یکپارچه گرم میکنیم؛ درصورتیکه اگر این اصلاحات انجام شود، هر مصرفکننده میتواند تا ۱۵ درصد بهینهسازی مصرف انرژی داشته باشد. این عدد در کلان کشور، با توجه به فراوانی واحدهای مسکونی و فضاهای مصرفی، میتواند میزان قابل توجهی از ناترازی را برطرف کند.»
بیاعتمادی بین دولت و مردم، عامل عدم همراهی مردم برای صرفهجویی انرژی؟
رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران به نظر برخی افراد که بیاعتمادی بین دولت و مردم را عاملی در عدم همراهی مردم برای صرفهجویی انرژی میدانند، اشاره کرد و یادآور شد: «من با نظر این عده از تحلیلگران چندان همراه نیستم. شاید بخشی از جامعه چنین رویکردی داشته باشند، ولی از آنجا که انرژی دارای مصرف عام است و تبعات نحوه مصرف مردم بر خود مردم اثر میگذارد، با یک تلورانس چنددرصدی جامعه خود را با دولت همراه میکند. اینجا موضوع اختلاف نظر سیاسی نیست. نتیجه یک برآیندی است که عدم رعایت ملاحظات آن، کل جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد؛ لذا من بعید میدانم جامعه در برابر صرفهجویی مقاومت نشان دهد. بنابراین، در صورت اطلاعرسانی درست و آموزش منطقی میتوان افراد را به سمت رفتار مصرفی درست هدایت کرد.»
ناگزیر به تغییر ذائقه مصرف سوخت هستیم
نجفی اذعان کرد: «درصورتیکه راهحلهای پیشنهادی در حوزه مصرف نتیجه چندانی نداشته باشد، ممکن است چند استان که در انتهای خطوط لوله قرار دارند، با قطع گاز مواجه شوند. حتی اگر صرفهجویی هم در کل جامعه اتفاق بیفتد، فقط احتمال بهبود اندک در گازرسانی وجود خواهد داشت و ماهیتاً نمیتواند تأثیر کامل داشته باشد؛ لذا ناگزیر به اعمال محدودیتها هستیم. یکی از شیوههایی که به نظر میرسد ناچار هستیم به سمت آن حرکت کنیم، تغییر ذائقه مصرف سوخت در مناطق دوردست است. مناطقی که ساکنان آن راحتتر میتوانند با سایر سوختها کنار بیایند، باید کمک کنیم با جایگزین کردن سوخت مایع یا جامد، از فهرست مصرفکنندگان گاز خارج شوند. عمدتاً منظور شهرهای بسیار کوچک و روستاهاست که امکان استفاده از بخاریهای زغالی، نفتی یا گازوئیلی را دارند.»
عبور از بحران با مدیریت همزمان تولید و مصرف
تأمین گاز در فصل زمستان، بهویژه در شرایط افزایش مصرف بخش خانگی و محدودیت عرضه، نیازمند مجموعهای از راهکارهای کوتاهمدت و بلندمدت است. اتکای صرف به افزایش تولید گاز، بدون اصلاح الگوی مصرف و مدیریت تقاضا، نمیتواند شکاف میان عرضه و تقاضا را بهطور پایدار برطرف کند.
در کوتاهمدت، توسعه ذخیرهسازی گاز، استفاده از سوخت جایگزین در نیروگاهها و صنایع، اولویتبندی مصرفکنندگان و مدیریت مصرف در بخش خانگی و تجاری از مهمترین اقدامات برای کاهش فشار بر شبکه گاز است. همچنین، افزایش آمادگی زیرساختهای انتقال و توزیع و تأمین بهموقع سوخت مایع نیروگاهها میتواند از بروز اختلال در تأمین انرژی جلوگیری کند.
در بلندمدت، افزایش سرمایهگذاری در توسعه میدانهای گازی، بهبود بهرهوری انرژی، کاهش اتلاف در شبکه، گسترش انرژیهای تجدیدپذیر و اصلاح تدریجی سازوکارهای قیمتگذاری و یارانه انرژی ضروری است. توسعه نیروگاههای بادی و خورشیدی نیز با کاهش مصرف گاز در بخش برق، میتواند بخشی از ظرفیت گاز را برای مصارف خانگی و صنعتی آزاد کند.
در نهایت، عبور پایدار از ناترازی گاز زمستانی مستلزم حرکت از مدیریت بحران فصلی به مدیریت یکپارچه عرضه و تقاضای انرژی است. هماهنگی میان وزارتخانههای نفت، نیرو و صمت، همراه با سیاستگذاری مبتنی بر داده و سرمایهگذاری مستمر، شرط اصلی کاهش کسری گاز و جلوگیری از تکرار محدودیتهای زمستانی خواهد بود./
